Daders huiselijk geweld & mishandeling: dader-profiel + hulp

Jaarlijks zijn veel mensen - zowel mannen als vrouwen! - het slachtoffer van huiselijk geweld. Ook zijn er zowel vrouwelijke als mannelijke daders van huiselijk geweld. In Nederland is nog weinig onderzoek verricht naar vrouwelijke daders. Er is onderzoek verricht door o.a. Dutton & Golant over het psychologisch profiel van de partnermishandelaar. Zij onderscheiden drie type daders van huiselijk geweld: psychopathische, overgeremde en cyclische / emotioneel labiele partnermishandelaar.

Daders huiselijk geweld & mishandeling: dader-profiel + hulp

• 1. Drie typen partnermishandelaars - drie psychologische daderprofielen
• 1.1. Psychopathische partnermishandelaars
• 1.2. Overgeremde partnermishandelaars (neurotisch geremd type)
• 1.3. Cyclische / emotioneel labiele partnermishandelaars
• 2. Risicofactoren voor geweld - wat zijn de oorzaken?
• 3. Behandeling van daders van huiselijk geweld

Verantwoording
Dit artikel gaat over relationeel geweld en het daderprofiel volgens Dutton & Golant, in het bijzonder van mannen die hun (vrouwelijke) partners mishandelen.

1. Drie typen partnermishandelaars - drie psychologische daderprofielen

Volgens Dutton & Golant (1) zijn er drie typen mishandelaars:

• psychopathische partnermishandelaars;
• overgeremde partnermishandelaars;
• cyclische / emotioneel labiele partnermishandelaars.

We zullen ze hieronder behandelen.

1.1. psychopathische partnermishandelaars

De kenmerken van dit type zijn:

• geen wroeging of berouw (ontbreken van geweten);
• kent ook geen schaamte;
• onvermogen tot empathie, zich in te leven in de gevoelens van de ander;
• onrealistisch toekomstscenario;
• zeer gebrekkig retrospectief vermogen, kijken niet terug en zijn daar ook niet toe bereid;
• oppervlakkige emotionele reacties;
• gebrekkig introspectief vermogen;
• zijn niet alleen gewelddadig naar partner maar ook naar andere personen;
• plegen ook andere niet-gewelddadige delicten, er is sprake van een antisociale levenswijze;
• komen vaak charmant en aardig over;
• egocentrisme.

Deze partnermishandelaars zien geweld als een toepasselijk antwoord op elke provocatie. Onderzoek heeft aangetoond dat hersenscans van psychopaten verschillen van 'normale' mannen. De scans van psychopaten vertonen weinig hersenactiviteit, in tegenstelling tot doorsnee mannen, die uitgebreide hersenactiviteit hebben. Dit duidt op psychopathie en het hangt samen met bovengenoemde aspecten.

Uit onderzoek blijkt dat 20% van alle mishandelaars en 50% van de antisociale persoonlijkheden vagaal reageert. Dit betekent dat de inwendige reacties koel en beheerst zijn als zij betrokken worden in een verhitte verbale discussie met hun partner. Er is geen normale autonome respons bestaande uit een verhoging van de hartslag, klamme handen of een versnelde en oppervlakkige ademhaling. Het door hen toegepaste geweld is instrumenteel en ze blijven koel en beheerst. Ze worden de 'roofvogels van het intieme geweld' genoemd.(2)

1.2. Overgeremde partnermishandelaars (neurotisch geremd type)

De overgeremde mannen staan slecht in contact met hun gevoelens en zielenroerselen. Ze zijn te typeren als weinig assertief of zelfs subassertief. Ze bouwen door externe oorzaken spanning op die ze vervolgens niet uiten, maar opkroppen. Deze opgebouwde spanning en frustratie komt vroeg of laat naar buiten door een woede-uitbarsting, die voor de buitenwereld (zijn partner) vaak plotseling en hevig is. Circa 30% van de partnermishandelaars bestaat uit deze categorie, die weer onder te verdelen is in twee subtypes:

• Het actieve type heeft de sterke behoefte te domineren en te overheersen, niet alleen naar zijn partner maar ook naar anderen. Ze zijn angstvallig perfectionistisch en ze willen overal de controle over hebben. Hij is een ware control freak.

• Het passieve type houdt gewoonlijk wat meer afstand van zijn vrouw, hij is emotioneel wat killer en ontoegankelijker. De ruzies tussen hem en zijn vrouw gaan meestal of het wel of niet bereiken van emotioneel contact en het gebrek aan intimiteit in hun relatie.

1.3. Cyclische / emotioneel labiele partnermishandelaars

Dit type partnermishandelaar heeft de volgende kenmerken:

• Het geweld heeft een cyclisch karakter en is het gevolg van opgebouwde intra-psychische spanningen en is niet een reactie op een externe trigger. Vaak ligt hier een diepe (verlatings)angst aan ten grondslag. De angst dat zijn partner hem zal verlaten kan leiden tot extreme jaloezie en irrationele ideeën over (seksuele) ontrouw van zijn partner - terwijl hier geen objectieve gronden voor zijn.
• Deze partnermishandelaar zal zich alleen tegen zijn partner gewelddadig gedragen en niet tegen andere mensen.
• Partners omschrijven hem dikwijls als een persoon met twee gezichten, twee kanten: als een soort van Dr. Jekyll en Mr. Hide.
• De vier scheldwoorden die de man meestal gebruikt zijn: heks, teef, hoer, slet.

Het geweld heeft bij dit type zoals gezegd een cyclisch karakter (zie afbeelding). Er is sprake van een spanningsopbouwfase, waarbij ze hun partner de schuld geven van hun eigen spanningen, somberte en nerveuze prikkelbaarheid. Ze externaliseren deze gevoelens door hun partner de schuld ervan de schuld te geven. In dit stadium gaat ook de zogeheten 'heksentape' draaien, een eindeloze reeks gedachten waarbij de partner wordt gedehumaniseerd, tot een ding wordt gemaakt: 'ze is een heks, ze vernedert mij, ze doet niks goed'. Ook zijn er veel gedachten omtrent vermeende seksuele ontrouw.

De spanningsopbouw leidt tot onherroepelijk tot een moment van ontlading. De razernij staat in dat geval in geen enkele verhouding tot wat de actie uitlokte het is buiten alle proporties. Mannen omschrijven vaak dat ze een rode waas voor hun ogen kregen en achteraf weten ze niet meer wat ze gedaan hebben. Ze verkeerden in een zogeheten dissociatieve toestand. Hij wordt overweldigd door zijn eigen impulsen en emoties. Door middel van de gewelddadige ontlading raakt hij zijn negatieve emoties kwijt. Dit werkt verslavend.

Dan volgt de berouwvolle verzoening. De mishandelaar kan ontkennen wat gebeurt, of zijn partner volledig de schuld geven, maar vaak zal hij het proberen goed te maken. Hij gedraagt zich dan infantiel - als een klein kind. Hij schakelt vaak zijn kinderen in om weer toegang te krijgen tot zijn partner en zegt dat het hem spijt en dat alles weer goed komt. Zijn partner heeft de hoop dat hij deze keer echt stopt.

Vaak zien we dat het slachtoffer, de vrouw, tijdens de spanningsopbouwfase er alles aan doen om hun man niet te irriteren of te provoceren. Ze heeft in de loop van de tijd allerlei strategieën om geweld te voorkomen of te ontlopen. Ze loopt op haar tenen en anticipeert op het gedrag van haar partner, of legt hem in de watten of ze blijft juist angstvallig uit zijn buurt. Soms lokt ze de geweldsexplosie uit, om het maar achter de rug te hebben. De constante spanning is soms ondraaglijk. Na het geweld volgt de emotionele instorting met symptomen van posttraumatische stress.

Vaak doet de partnermishandeling zich voor als de partner dronken is. Alcohol is een van de manieren om onaangename gevoelens te onderdrukken in de spanningsopbouwfase. Het is een vergissing om het geweld te wijten aan alcoholgebruik. Het alcoholgebruik veroorzaakt niet het geweld. Zowel het geweld als het alcoholgebruik zijn symptomen van een onderliggend probleem.

Volgens Dutton hebben deze daders van huiselijk geweld sterke borderline-achtige trekken, met name de volgende drie:

• identiteitsdiffusie: een instabiel zelfbeeld;
• primitieve afweer: splijting, projectie en ontkenning.
• vergissingen in de realiteitstoetsing: niet weten of bepaalde sensaties van binnenuit komen of van buitenaf.

Voorts blijken cyclische daders op testen te scoren op posttraumatische stress en verstoorde (angstige/onveilige) hechting. Tezamen vormen deze kenmerken een persoonlijkheidsconstellatie.

2. Risicofactoren voor geweld - wat zijn de oorzaken?

Dutton onderscheidt drie risicofactoren in de jeugd van mishandelde mannen:

• De combinatie fysiek geweld en afgewezen en beschaamd gemaakt worden door vader. Alleen lichamelijk geweld van de kant van vader voorspelt geen woedeproblematiek bij de zoon.

• Onveilige gehechtheid aan de moeder. Het komt er kort gezegd op neer dat de moeder die zelf mishandeld wordt door haar partner, het kind niet de juiste en veilige basis kan bieden om belangrijke ontwikkelingsfasen te doorlopen. Dutton meldt dat hij op basis van gehechtheidprofielen met 88% zekerheid gewelddadigheid in de volwassenheid kan voorspellen.

• Rechtstreekse ervaringen met geweld in het ouderlijk gezin. Kinderen die thuis geweld meemaken, hebben een grotere kans op herhaling.

3. Behandeling van daders van huiselijk geweld

Er is een behandelingseffect voor partnermishandelaars die in de laatste twee categorieën vallen. Uit een tien jaar durend follow-up onderzoek van 600 behandelde mannen (therapie van 16 weken) en 200 vergelijkbare onbehandelde mannen, bleek dat mannen die geen behandeling hadden gehad twee keer zo vaak werden aangehouden voor nieuwe geweldplegingen.

Behandelingen worden vaak gegeven in een forensische polikliniek, zoals poli- en dagkliniek De Tender te Deventer. De reclassering geeft groepstrainingen voor manlijke daders van huiselijk geweld.

Contra-indicaties voor behandeling of een groepstraining zijn vaak de volgende:

• Ontkenning of ernstige bagatellisering van het gewelddadig gedrag.
• Afwezigheid van elk probleembesef bij de dader.
• Onvoldoende reflectiemogelijkheid op het eigen handelen (bijvoorbeeld bij een verstandelijke handicap).
• Aanwezigheid forse psychiatrische problematiek.
• Primaire verslavingsproblematiek.

Volwassen psychopaten zijn - met de huidige wetenschappelijke stand van zaken - onbehandelbaar. Er zijn sterke aanwijzingen dat sommige therapeutische interventies een averechts, delictbevorderend effect kunnen hebben, waardoor behandeling zelfs contra-geïndiceerd is.

Klik hier voor een artikelenreeks over de reclassering: Wat doet de Reclassering; Reactance (weerstand tegen bedreiging van gedragsvrijheid); Cirkel/fasen van gedragsverandering van Prochaska en DiClemente; Daders huiselijk geweld; Loverboys; Wet Voorwaardelijke invrijheidstelling; Elektronisch Toezicht / Elektronische controle / huisarrest; Cognitieve Vaardigheidstraining (CoVa) Eerst denken dan doen; STATIC-99 (Inschatting recidiverisico seksuele delinquenten); Werkstraf.

Noten

1. D.G. Dutton, S.K. Golant & H. Pijnakker (vert. en bew.), De partnermishandelaar: een psychologisch profiel. Bohn Stafleu Van Loghum, Houten 2000.
2. http://www.kuleuven.be/wetenschapswinkel/masterproef_nathalie_jourand.pdf

Lees verder

• ART Wiltshire-NL Agressie Regulatie Training volwassenen
• Wat doet de Reclassering: toezicht/werkstraf/diagnose-advies
• RISc (Recidive Inschattings Schalen): kans op delictgedrag?
• Groepszedendelinquenten: groepsverkrachtingen, zedendelicten
• Zin en doelen van straf (vergelding/preventie/beveiliging)