Cognitieve Vaardigheidstraining (CoVa) Eerst denken dan doen

De Cognitieve Vaardigheidstraining (CoVa) 'Eerst denken, dan doen', is een training van 20 bijeenkomsten van 2,5 uur met huiswerk, waarbij justitiabelen nieuwe denkpatronen worden aangeleerd met het doel vermindering van recidive. Deze training komt oorspronkelijk uit de Angelsaksische landen en heeft daar vruchten afgeworpen. Het programma kan zowel aan gedetineerden als aan niet-gedetineerde justitiabelen die onder toezicht van de reclassering staan worden gegeven.

Cognitieve Vaardigheidstraining (CoVa): 'Eerst denken dan doen'

• Cognitieve vaardigheden
• Een veiliger samenleving
• Effectiviteit van programma's: What Works principe
• Doel van de CoVa
• Doelgroep van de CoVa
• Cognitieve tekorten (ex-)gedetineerden
• Inhoud van de CoVa
• De 20 bijeenkomsten van de CoVa in vogelvlucht

Klik hier voor een artikelenreeks over de reclassering: Wat doet de Reclassering; Reactance (weerstand tegen bedreiging van gedragsvrijheid); Cirkel/fasen van gedragsverandering van Prochaska en DiClemente; Daders huiselijk geweld; Loverboys; Wet Voorwaardelijke invrijheidstelling; Elektronisch Toezicht / Elektronische controle / huisarrest; Cognitieve Vaardigheidstraining (CoVa) Eerst denken dan doen; STATIC-99 (Inschatting recidiverisico seksuele delinquenten); Werkstraf; Maatregelen pedoseksuelen voor veilige terugkeer in de samenleving.

Cognitieve vaardigheden

Uit onderzoek blijkt dat vooral interventies die gericht zijn op het aanleren van cognitieve vaardigheden, een significante vermindering van de recidivekans kan bewerkstelligen van circa 10-15%. In Engeland, Canada en de Verenigde Staten werkte men langer met programma’s die zijn gericht op het veranderen en aanleren van denkpatronen. In deze programma’s worden deelnemers geleerd om eerst te denken, dan te doen, de consequenties van hun gedrag te overzien, problemen op een adequate manier op te lossen, moreel te redeneren en sociale vaardigheden te verbeteren. De reclassering geeft dit programma.

Een veiliger samenleving

In Nederland wordt sinds enkele jaren de Cognitieve Vaardigheidstraining (CoVa) gegeven aan justitiabelen, zowel in de gevangenis als daarbuiten. De CoVa is gebaseerd op het in Engeland ontwikkelde ETS (Enhanced Thinking Skills – verbeterde denkvaardigheden) programma. Trainingen en methodieken moeten sinds een aantal jaren voldoen aan vastgestelde objectieve criteria, zodat ze beoordeeld kan worden op hun effectiviteit. Daarvoor was er een woud aan rehabilitatieprogramma’s die al dan niet projectbasis gegeven werden en waarvan niet vaststond dat zij ook echt werkten en een bijdrage leverden aan het terugdringen van recidive. De vermindering van recidive geldt voor de reclassering als resultaatscriterium. Niets meer en niets minder. Een bijdrage leveren aan een veiliger samenleving staat voorop. De CoVa is één van de acht nieuwe gedragsinterventies voor volwassen justitiabelen, die (voorlopig) zijn erkend door de Erkenningscommissie Gedragsinterventies Justitie.

Effectiviteit van programma's: What Works principe

De laatste jaren zijn er veel (meta)onderzoeken gepubliceerd over de effectiviteit van reclasserings- en rehabilitatieprogramma’s; de zogenaamde What Works benadering. Deze onderzoeken wijzen uit dat een programma moet voldoen aan onder andere de volgende vereisten en principes willen ze effect sorteren.

• Effectieve programma’s sluiten aan op het recidiverisico. Er wordt grofweg onderscheid gemaakt tussen een laag, gemiddeld en een hoog risico. Uit onderzoek is gebleken dat het dikwijls averechts werkt als een justitiabele met een laag risiconiveau moet deelnemen aan een intensieve training. Bij deze groep moeten belemmeringen worden weggenomen die een goede re-integratie in de weg staat. Voornamelijk de begeleiding van de middengroep is effectief gebleken en daar is de CoVa-training ook op toegesneden. Voor de groep met een hoog recidiverisico (zo’n 20% van alle daders) is tot nu toe geen enkel programma echt effectief gebleken.
• Interventies moeten zich richten op die factoren van de justitiabele waarbij er een duidelijk verband is met het delictgedrag. Het gevoel van eigenwaarde of gevoelens van somberheid hebben geen samenhang met delictgedrag. Antisociaal gedrag, het niet met geld kunnen omgaan, werkloosheid en alcohol- en drugsgebruik daarentegen wel.
• Er moet een zekere mate van responsiviteit zijn bij een deelnemer, maar het hoeft niet veel te zijn. In de CoVa-training wordt gewerkt aan het vergroten van de motivatie, zodat ook deelnemers die niet overlopen van enthousiasme en niet veranderingsgezind zijn, toch kunnen deelnemen. De deelnemer moet verder ontvankelijk zijn voor de interventies die qua stijl en vorm moeten aansluiten bij zijn niveau, mogelijkheden en leerstijl.
• Er moet sprake zijn van programma-integriteit. Het programma moet goed doordacht en onderbouwd zijn en het moet van Maastricht tot Groningen op dezelfde wijze gegeven worden. Er mogen niet allerlei veranderingen in worden aangebracht door de individuele uitvoerders, tenzij deze wijzingen van bovenaf worden doorgevoerd naar aanleiding van uitkomsten van onderzoek. Als onderzoek heeft uitgewezen dat een programma werkt, dan moet het programma ook op die manier gegeven worden. Afwijkingen kunnen ten koste gaan van de effectiviteit.

Doel van de CoVa

Het doel van de interventie is het verminderen van de recidivekans, door deelnemers adequate denkgereedschappen aan te leren. Denken ligt aan de basis van het gedrag van mensen, zo ook delictgedrag. Door anders te leren denken, zal het gedrag ook veranderen. Het gaat bij de CoVa om het aanleren van de noodzakelijke mentale voorwaarden en condities, zodat de structuur van het denken verandert. De training richt zich op het ontwikkelen van (denk)vaardigheden die deelnemers in staat stellen zowel binnen als buiten de gevangenis op een meer pro-sociale wijze te denken en te handelen, zodat ze in staat zijn een maatschappelijk aanvaardbaar bestaan op te bouwen zonder justitiecontacten.

Doelgroep van de CoVa

Het gaat om justitiabelen die in de gevangenis verblijven of door de rechter een verplicht reclasseringtoezicht opgelegd hebben gekregen. De CoVa is generiek van aard, hetgeen wil zeggen dat de training zich niet richt op een specifieke dadercategorie. Het delict waar een deelnemer voor veroordeeld is komt niet ter sprake in de training, zodat deelnemers die een delict hebben gepleegd dat veel weerstand oproept, zoals zedendelinquenten, ook kunnen deelnemen aan de training. Het betekent tevens dat daders die geen of slechts gedeeltelijk verantwoordelijkheid nemen voor hun delictgedrag kunnen deelnemen aan de training. Uit onderzoek blijkt dat de CoVa vooral resultaat heeft bij gewelds-, drugs- of zedendelinquenten en bij niet-gedetineerde vermogensdelinquenten. Vaak is de CoVa een goede basistraining, waarbij een basis wordt gelegd die in andere trainingen of in de begeleiding of behandeling verder uitgebouwd kan worden.

De training slaat vooral aan bij justitiabelen die:

• impulsief zijn (die eerst doen en dan pas denken);
• egocentrisch zijn (erg op eigen behoeftebevrediging zijngericht);
• rigide denkpatronen hebben ('zo moet het en niet anders'); en
• beperkte probleemoplossende vaardigheden hebben.

Cognitieve tekorten (ex-)gedetineerden

Uit onderzoek blijkt dat veel (ex-)gedetineerden problemen hebben op het gebied van cognitieve vaardigheden: ze zijn impulsief, hebben een gebrek aan invoelingsvermogen, hebben beperkte probleemoplossende vermogens en kunnen de gevolgen van hun gedrag voor zichzelf en anderen niet zo goed overzien. Problemen op het gebied van denkvaardigheden is een belangrijke criminogene factor die samenhangt met (herhaald) delictgedrag. Recent onderzoek in Nederland bij een groep van een kleine 4500 daders vond een percentage van bijna 80% van de onderzochte personen met een criminogeen probleem op het gebied van denkpatronen, gedrag en vaardigheden.

Inhoud van de CoVa

De CoVa is toegesneden op bovengenoemde tekortkomingen van delinquenten. De CoVa richt zich op het versterken van een aantal specifieke aspecten van denkvaardigheden, te weten:

• interpersoonlijke probleemoplossing;
• cognitieve stijl;
• zelfbeheersing;
• verbreden van je sociale blik;
• moreel redeneren; en
• kritisch redeneren.

De gebruikte methodes komen voornamelijk voort uit cognitief-gedragstherapeutische technieken en procedures, waarvan vaststaat dat ze vruchten afwerpen. De training put onder andere uit het werk van Goldfield, Ellis (bekend van de Rationeel Emotieve Therapie, de RET) en Kohlberg.

De 20 bijeenkomsten van de CoVa in vogelvlucht

1. Inleiding en afspraken
Aan de hand van het ABC-model worden de relaties tussen cognities en gedrag uitgelegd. ABC staat voor Aanleiding, Beoordeling en Consequentie (gedrag). Denken is immers de basis van ons gedrag; situaties overkomen ons niet. De wijze waarop wij situaties interpreteren, bepalen hoe wij ons zullen gedragen.
Ook wordt in de eerste sessie de eerste stap van de probleemoplossingsstrategie behandeld: Wat is het probleem?

2. Stop en denk na: stap 2 van de probleemoplossingsstrategie
Er wordt geoefend in technieken om impulsief gedrag te voorkomen. Ook wordt de tweede stap van de probleemoplossingsstrategie behandeld: Stop en denk na.

3. Besluitvorming 1: Informatieverzameling, creatief denken en het bedenken van alternatieven
In deze bijeenkomst wordt de derde en de vierde stap van de probleemoplossingsstrategie besproken: hoe kan goede informatie helpen bij processen rondom besluitvorming en welke informatie is het meest geschikt? De tecniek van het brainstormen wordt als hulpmiddel ingeschakeld in het bedenken van alternatieve oplossingen. Veel justitiabelen beweren namelijk dat ze 'geen keuze hadden' en het delict 'wel moesten plegen'.

4, Besluitvorming 2: Nadenken over de gevolgen
De probleemoplossingsstrategie wordt in deze sessie verder uitgediept: nadenken over de gevolgen. Veel justitiabelen zeggen achteraf dat ze nooit hebben nagedacht over de lange(re) termijn gevolgen van hun handelswijze, de winst op korte termijn stond voorop. De voordelen-nadelenanalyse wordt besproken, zodat deze in het besluitvormingsproces kan worden geintegreerd.

5. Probleemoplossing
Er worden twee stappen van de probleemoplossingsstrategie behandeld: plannen en actie ondernemen.

6. Hoe gaat denken in zijn werk?
Het ABC-model wordt weer van stal gehaald en in deze sessie wordt de invloed van eerdere ervaringen, het groepslidmaatschap en onze persoonlijke overtuigingen op de 'B' betrokken. Met name hoe dit onze beoordeling negatief kan beinvloeden. Ook wordt er aandacht besteed aan stereotypen en extreme gedachten.

7. Verschillende soorten gedrag
Er wordt gekeken hoe de wijze waarop we ons gedragen van invloed is in het contact met anderen. Ook wordt het onderscheid besproken tussen assertief, agressief en passief gedrag.

8. Een brede blik 1
In deze sessie worden de deelnemers uitgedaagd om zich in te leven in het standpunt van een ander, onder andere via een rollenspel.

9. Luistervaardigheden en het vragen om hulp
Benadrukt wordt waarom deze vaardigheden van belang zijn voor de deelnemers.

10. Een brede blik 2
Via een rollenspel worden een reeks morele dilemma's behandeld in relatie tot de rechten en verantwoordelijkheden van een individu.

11. Een ander overtuigen
Er wordt wederom een moreel dilemma uitgewerkt in een rollenspel, gerelateerd aan de onderwerpen vertrouwen en loyaliteit. Daarna wordt de sociale vaardigheid 'een ander overtuigen' behandeld.

12. Irrationeel denken
Emoties staat centraal in deze sessie en dan met name hoe emoties er voor kunnen zorgen dat we ons irrationeel gedragen. Door rationeel en effectief te denken, wordt geleerd om problemen te voorkomen.
tevens wordt de vaardigheid 'het goed omgaan met je doel niet bereiken' geleerd.

13. Omgaan met emoties
Welke invloed hebben emoties op ons functioneren en hoe kunnen we emoties bij onszelf en anderen herkennen. Ook wordt de rol van lichaamstaal besproken en vindt er een oefening plaats over een moraal dilemma dat handelt over een emotioneel aangrijpende kwestie.

14. Samenwerken
Er wordt in deze bijeenkomst uitvoerig stilgestaan bij de vaardigheid 'samenwerken'.

15. Regels en voorschriften
Nut en noodzaak van regels in de maatschappij waarin mensen met elkaar samenleven en samenwerken wordt besproken.

16. ´Het eens worden´
Veel daders zijn van mening dat ´het eens worden´ betekent dat je een ander dient te overtuigen. Er wordt uitgebreid stilgestaan bij de vaardigheid ´het eens worden´.

17. Reageren op anderen
Er wordt in deze sessie onder andere een techniek aangeleerd om te voorkomen dat anderen je manipuleren en dat je wordt meegezogen in delictgedrag.

18. Alles samenvoegen
Alle voorgaande onderworpen worden in deze sessie samengevoegd. De gehele probleemoplossingsstrategie wordt stap voor stap doorlopen en de deelnemers moeten met een door hen zelfbedachte oplossing komen.

19. Sociale vaardigheden in de praktijk
Het gaat hier om het in praktijk brengen van de in sessie 18 aangedragen oplossingen.

20. Herhaling en evaluatie van de training
Via een vraag en antwoordspel worden alle onderwerpen gerecapituleerd.

Aan het einde van deze sessie ontvangen de deelnemers een certificaat.

Lees verder

• Wat doet de Reclassering: toezicht/werkstraf/diagnose-advies
• ART Wiltshire-NL Agressie Regulatie Training volwassenen
• Oorzaak toename agressie en geweld (narcistische krenking)
• DSM V: classificatie persoonlijkheidsstoornissen herziening
• Paradoxale communicatie / boodschappen - zender-ontvanger