InfoNu.nl > Mens en Samenleving > Psychologie > Afweermechanismen - Beschermingsmechanismen (Freud)

Afweermechanismen - Beschermingsmechanismen (Freud)

Afweermechanismen - Beschermingsmechanismen (Freud) Afweermechanismen (Sigmund Freud). Afweermechanismen, ook wel beschermingsmechanismen genoemd, staan globaal gezegd in verband met het niet kunnen bevredigen van behoeften of met onaanvaardbare impulsen. De afweermechanismen verdringing, rationalisatie, reactieformatie, projectie, introjectie, sublimatie, regressie en escapisme worden nader besproken. Deze afweermechanismen worden (onbewust) gehanteerd als bescherming tegen frustraties of om spanningen en conflicten te reduceren, dan wel te vermijden.

Afweermechanismen - Beschermingsmechanismen (Freud)

Afweermechanismen, ook wel beschermingsmechanismen genoemd, staan in verband met het niet kunnen bevredigen van bepaalde behoeften of het niet ten uitvoer kunnen brengen van bepaalde onaanvaardbare impulsen, waardoor frustraties ontstaan. Om frustraties, spanningen en conflicten te vermijden of te reduceren, worden (onbewust) verschillende tactieken of mechanismen gehanteerd. Mechanismen die als afweer dienen naar de ander of een situatie toe, maar een beschermende functie hebben voor het individu. Het zijn aldus afweermechanismen en beschermingsmechanismen.

Sigmund Freud

Het gegeven en de benaming 'afweermechanisme' is te danken aan Sigmund Freud, die deze mechanismen voor het eerst beschreef en uitwerkte. Toch staat zijn naam tussen haakjes, daar sommige van de onderstaande afweermechanismen weliswaar in basis door Freud zijn beschreven, maar nader uitgewerkt zijn door anderen.

Afweermechanismen - Inhoudsoverzicht


Afweermechanisme - Verdringing

Verdringing is een centraal Freudiaans begrip, i.c. de kern van de afweermechanismen van Freud. Verdringing kan als een soort basisafweer gezien worden, die eigenlijk bij alle andere afweermechanismen meespeelt. Het afweermechanisme verdringing wordt ingezet om te voorkomen dat prikkels en verlangens, c.q. behoeftes tot het bewustzijn doordringen. Om de angst die uit de gefrustreerde behoefte ontstaat, te reduceren en te bestrijden wordt de behoefte verdrongen en ontkend. Men 'vergeet' de onbevredigde driften, het bestaan van de drift wordt ontkend.

Traumatische ervaring

Een bekend voorbeeld van verdringing, hetgeen de meeste mensen kennen, is de situatie van mensen met een trauma c.q. die een traumatische gebeurtenis hebben meegemaakt. Bijvoorbeeld mensen die in hun jeugd mishandeld werden of waarbij incest gepleegd is, dit hebben verdrongen en het ook echt niet meer bewust weten, zich het niet kunnen herinneren. De gebeurtenis of herinnering is uit het bewustzijn verdrongen; in het onderbewustzijn is deze echter nog wel aanwezig. Het kan dan ook gebeuren, dat de herinnering getriggerd wordt door een bepaalde situatie in het heden, of het kan naar boven komen tijdens bijvoorbeeld hypnose.

Isolatie of isolering

Isolatie c.q. isolering kan omschreven worden als onvolledige verdringing. Men herinnert zich het voorval uit het verleden wel, maar niet het gevoel dat erbij hoorde. Men kijkt dan afstandelijk, als het ware als toeschouwer naar een beschouwend verhaal zonder de bijbehorende emoties of gevoelens.

Ongedaan maken

Ongedaan maken kan volgens Freud gezien worden als surrogaat van verdringing. Het is een poging om met magische middelen, rituelen of symboolhandelingen iets te 'bezweren' of een verstoord geraakte orde weer te herstellen. Bijvoorbeeld boetedoeningen in verschillende religies kunnen als het afweermechanisme ongedaan maken beschouwd worden.

Rationalisatie (Intellectualisering)

Rationalisatie of intellectualisering is het veranderen van een onaanvaardbare prikkel in een aanvaardbare prikkel. Op deze manier wordt de angst voor straf en frustratie vermeden. Zo wordt bijvoorbeeld een vijandige agressieve daad tot een grapje verklaard: "niet zo erg bedoeld hoor". Leugens worden tot 'onjuiste verklaringen', 'vergissingen' of 'leugentje om bestwil' etc. uitgeroepen. Men zoekt voor de frustrerende situatie dus een andere verklaring, die wel goed (logisch), maar niet waar is.

Voorbeeld

Een student die niet slaagt voor zijn examen, kan zeggen dat het examen of de examinator niet eerlijk was. Een werknemer die geldt steelt van het bedrijf, kan zeggen dat het concern toch heel groot is en er geen schade van zal ondervinden. Een acteur die er in een auditie op aandringt om een goede rolbezetting te kiezen, zelf niet door de auditie komt en niet gekozen wordt, en achteraf zegt dat hij die rol toch niet wilde.

Of een man die al uren in de hitte loopt, vreselijke dorst heeft en ineens een druiventros ziet hangen. Hij kan er echter niet bij en het lukt hem niet de druiven te pakken en zegt vervolgens: "ze zullen toch wel te zuur geweest zijn".

Kortom: om het zelfrespect te bewaren en frustraties en angsten te vermijden, vindt men vaak redenen en verklaringen om gevoelens van mislukking en dergelijke weg te praten en zo te kunnen dealen met conflicten.

Projectie (projecteren)

Bij projectie wordt een onaanvaardbare prikkel toegeschreven aan iets of iemand anders. Net als bij rationalisering, wordt bij projectie een nieuwe verklaring of definitie gegeven van de situatie, maar dan in de vorm van het toeschrijven van de eigen gevoelens en eigenschappen aan een andere persoon. Iemand die vijandig is, beweert bijvoorbeeld dat hij altijd een toonbeeld van vriendelijkheid en vertrouwen is en dat juist de ander zo vijandig is. Wanneer men een bepaalde persoon niet kan uitstaan, kan men de eigen haatgevoelens op deze persoon projecteren en hem zo ongestoord haten; het is immers de andere persoon die hem/haar haat. Op deze wijze is er een verdediging tegen angst en frustratie door de mislukking of schuld aan iemand anders toe te schrijven. Bij projecties ziet men eigenschappen in anderen, die men in zichzelf niet her- of erkent. Projectie is een manier om met agressieve gevoelens te dealen.

Voorbeeld

Een agressieve of vijandige scholier, die zijn woede ontkent, kan alle andere klasgenoten als vijandig waarnemen en bestempelen. Een tennisspeler kan zijn verlies uitleggen door te zeggen dat zijn tennisracket niet deugde. Een man die niet in staat is om een innige langdurige relatie met een vrouw op te bouwen, kan zeggen dat alle vrouwen ontrouw zijn.

Reactieformatie (reactievorming)

Reactieformatie is een onaanvaardbare prikkel omzetten in het tegenovergestelde. Dit afweermechanisme treedt op, wanneer bepaalde impulsen vanwege bestaande sociale normen niet ongestraft geuit kunnen worden of als men impulsen heeft die door zichzelf onaanvaardbaar worden gevonden. Men overwint dan zijn angst voor het uiten van het niet toegestane gedrag door tegenovergesteld gedrag te gaan vertonen. Zo worden vijandige, agressieve prikkels bijvoorbeeld veranderd in uitingen van liefde en tederheid. Een moeder die de angst voor haar agressieve impulsen voor haar kind omzet in overmatige verwenning en tederheid. Of iemand die seksueel agressief is, maar zich uiterst preuts en geremd gedraagt. Een zeer agressieve man die het zich o.g.v. zijn sociale positie niet kan veroorloven om te exploderen en in zijn gedrag juist overdreven vriendelijk is.

Reactieformatie treedt dus zowel op bij maatschappelijk onacceptabele impulsen (seksueel of vijandig) als bij elke impuls die men voor zichzelf onaanvaardbaar vindt. Soms wordt b.v. door onzekere, angstige jongens/meisjes gekozen voor beroepen waar geweld aan te pas komt, zoals bijvoorbeeld militaire dienst.

Voorbeeld

Zo kan iemand die zich onzeker, angstig of inadequaat voelt zich juist roekeloos en gevaarlijk gedragen. Of kunnen b.v. volwassenen met een dogmatische houding t.a.v. het uiten van emoties zichzelf lustervaringen niet toestaan en dan anderen verbieden om hun emoties te uiten. Dit verbod is dan eigenlijk een reactie op hun eigen impulsen, wensen en behoeften. Wat zij zichzelf niet toestaan, staan ze ook anderen niet toe.

Introjectie (identificatie)

Introjectie of identificatie is een proces waarbij men gefrustreerde behoeften compenseert door zich gedragingen en eigenschappen van andere personen of groepen eigen te maken. Met dit afweermechanisme verdedigt men zich door zich gelijk te stellen of te identificeren met een ander.

Voorbeeld

Zo kan bijvoorbeeld iemand die vijandig, agressief is zich identificeren met een gangster in een speelfilm. Of b.v. een werknemer (ondergeschikte) op kantoor die het niet gelukt is om teamleider te worden, kan dit compenseren door zich met zijn eigen teamleider te identificeren, waardoor hij niet in de werkelijkheid maar wel in zijn beleving deelt in de macht.

Sublimatie (Sublimering)

Sublimatie betekent 'veredelen' c.q. vervangen door iets edelers. Bij het afweermechanisme sublimatie wordt een wetteloze, onaanvaardbare impuls omgezet in een aanvaardbare en constructieve activiteit. Zo kunnen volgens Freud (onaanvaardbare) agressieve prikkels iemand ertoe brengen om politieagent, strafrechtadvocaat, slager of chirurg te worden. Waarbij respectievelijk onacceptabele gewelddadige, wetteloze, criminele of moorddadige behoeften omgezet worden door een constructieve invulling van deze driften en impulsen. Seksuele prikkels kunnen omgezet worden in (naakt) schilderen, beeldhouwen of andere kunstvormen. Freud stelde dat het grootste deel van de vooruitgang die we beschaving noemen berust op sublimatie (sublimering).

Overige Afweer- Beschermingsmechanismen

Andere afweer- of beschermingsmechanismen die in publicaties ook wel genoemd worden:

Terugtrekken - Escapisme

Er wordt van terugtrekken of vluchten gesproken wanneer men zijn doel niet meteen kan bereiken en vanuit de hieruit ontstane frustratie, geen nieuwe pogingen onderneemt en ook geen andere gelijkwaardige doelen nastreeft, maar gewoon opgeeft. Ook kan er sprake zijn van terugtrekken of vluchten in dagdromen of fantasieën, hetgeen soms escapisme wordt genoemd.

Regressie

Door een teleurstellende, frustrerende of pijnlijke ervaring of gebeurtenis kan iemand terugvallen in een vroegere leeftijdsfase. Bijvoorbeeld kinderen die al geruime tijd zindelijk zijn, die plotseling weer gaan bedplassen nadat moeder is gaan werken of als er een broertje/zusje geboren wordt. Ook kan een extreme, totale afhankelijkheid t.a.v. autoriteiten in dit licht gezien worden. Een zodanige afhankelijkheid dat de zelfstandige besluitvorming totaal verlamd raakt (bijvoorbeeld afhankelijkheidsgedrag in extremiteiten doorgevoerd betreffende kerkelijke (sekte), militaire of wetenschappelijke gezagsdragers).
© 2007 - 2017 Sila, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Vermijdingsgedrag: onaangename situaties uit de weg gaanVermijdingsgedrag: onaangename situaties uit de weg gaanVermijdingsgedrag is een afweermechanisme waarbij men een situatie tracht te ontlopen die geassocieerd is met onaangenam…
Weerstand tegen veranderingWaarom vertonen wij als mens weerstanden tegen verandering? Dit heeft allemaal met onze eigen identiteit en ego te maken…
Angst: wat is angst en wat doet het met je?Angst: wat is angst en wat doet het met je?We zijn allemaal weleens bang, bang om onze baan te verliezen, bang om te laat te komen of bang voor spinnen. Er zijn ve…
Waarom hebben sommige mensen vliegangst?Waarom heeft iemand vliegangst? Wat is de oorzaak van het feit dat hij in geen vliegtuig durft te stappen of bibberend v…
Sigmund Freud: Dwanghandelingen en godsdienstoefeningenSigmund Freud: Dwanghandelingen en godsdienstoefeningenSigmund Freud (psychiater geboren in 1856) signaleerde overeenkomsten tussen de dwanghandelingen van neurotici en de ver…
Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: Geralt, Pixabay
  • Compendium van de Psychologie en Psychiatrie. Muiderberg: Coutinho
  • Van Dijk, S. Beschermingsmechanismen - Goed voor de gezondheid? (Eigen/intern artikel PPP)

Reageer op het artikel "Afweermechanismen - Beschermingsmechanismen (Freud)"

De infoteur van dit artikel heeft aangegeven wegens omstandigheden moeilijk of niet te kunnen reageren.
Reageren op het artikel of reageren op reacties blijft mogelijk, maar antwoord van de infoteur zal mogelijk uitblijven.

Plaats een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Reacties

Laurens, 17-08-2016 22:31 #6
Hmmm. Dat sublimeren lijk ik maar niks van te bakken. Of toch wel maar dan op een impulsieve manier met een beperkte levensduur. Laat ons zeggen 4 maand. Nu dat ik de uitleg van Dirk-Jan gelezen heb denk ik dat het iets te maken heeft met stress dat me te veel wordt dankzij het intojecteren.

Gaby, 09-06-2016 00:13 #5
Ik kan/wil etc. etc. niet meer sublimeren, maar zit nu tegen een depressie aan. Dat sublimeren is misschien zo verkeerd nog niet, klopt dat?

N. Vanhoutte, 03-12-2012 11:54 #4
Sublimatie is het begrip dat nu vooral terug in de aandacht moet gesteld worden

Dirk-Jan, 17-04-2011 13:07 #3
Gisteren voor het eerste van het woord introjectie gehoord. Na verschillende bronnen te hebben geraadpleegd heb ik de indruk dat de betekenis van introjectie anders is dan hierboven geformuleerd. Ergens anders heb ik gelezen;

"Introjectie is het innemen en binnenhouden van geestelijk materiaal uit je omgeving zonder dat het echt een stuk van je persoonlijkheid wordt. Attituden, handelswijzen, gevoelens, waarde oordelen. Dit gebeurt onder druk van buitenaf, eerst als kind in de thuissituatie, later op school, milieu, krant. Introjecteren is het tegengestelde van assimileren, (aanpassingsmechanisme, ) dit is proeven en kauwen en weggooien wat je niet kunt gebruiken, waar je niet achterstaat, je neemt iets in breekt het af en past het in het bestaande. Afkeer is een natuurlijke barrière waarover het organisme beschikt/het stoot dingen af die onverteerbaar zijn.
Wij introjecteren om de opwinding van een conflict uit de weg te gaan. Gevolg: niet meer proeven, niet meer keuren, niet meer walgen, slikken. Nadelen voor de persoon: verlies van beoordelingsvermogen, vervreemding van eigenheid."

Deze formulering ligt in lijn met wat ik elders ook gelezen heb.
Graag verneem ik of mijn constatering juist is. Of dat ik mijn beeldvorming dien bij te stellen.

M.vr.gr.
Dirk-Jan

Youniq, 15-01-2009 14:50 #2
Er moet meer over vrouwen geschreven worden o.a Anna Freud Nacy Fraiday. Analitica voor de vrouwlijke psychen zijn net zo belangerijk zij zijn op zijn minst de helft van de wereld bevolking.

Erwin, 12-01-2008 14:19 #1
Heb veel aan deze info voor mijn tentamen psychologie! Bedankt :-) Reactie infoteur, 12-01-2008
@ Erwin, graag gedaan… en veel succes gewenst met je tentamen psychologie!
Bedankt voor je reactie, groetjes van Sila (auteur artikel)

Infoteur: Sila
Laatste update: 08-02-2017
Rubriek: Mens en Samenleving
Subrubriek: Psychologie
Bronnen en referenties: 3
Reacties: 6
Schrijf mee!