Het concept waarheid: wat is waarheid? Theorie over waarheid

Het concept waarheid: wat is waarheid? Theorie over waarheid Waarheid is in onze maatschappij een veelbesproken concept. Maar wat is waarheid en wanneer is een uitspraak waar? Belangrijk is dat waarheid altijd een eigenschap van een uitspraak over de werkelijkheid is, nooit de werkelijkheid zelf. Er zijn verscheidene theorieën over het concept waarheid, waarvan er in dit artikel zes worden besproken. De eerste twee zijn het meest in zwang.

De correspondentietheorie

Aanhangers van deze theorie menen dat een uitspraak waar is als deze correspondeert met de werkelijkheid. De moeilijkheid van deze veronderstelling zit ‘m in twee zaken:
  1. De correspondentietheorie loopt stuk op onoplosbare paradoxen. Bijvoorbeeld de volgende: Als een Kretenzer zegt: ‘Alle Kretenzers liegen’, liegt hij dan of niet? Ofwel: als een uitspraak waar is maar tegelijkertijd over zichzelf zegt onwaar te zijn, is deze dan waar of onwaar?
  2. Volgens de correspondentietheorie correspondeert taal over de werkelijkheid met de werkelijkheid, wat impliceert dat er een gemene deler is tussen taal en werkelijkheid ('correspondentie'). Deze gemene deler is er echter niet: er is geen manier om de vergelijking tussen taal en werkelijkheid te trekken, noch om taal en werkelijkheid met elkaar te laten 'corresponderen'. Er is geen derde, gemeenschappelijk element in termen waarvan de correspondentie tussen taal en werkelijkheid kan worden gedefenieerd, waarmee de correspondentietheorie van de waarheid geen inhoud aan haar begrippen weet te geven.

De coherentietheorie

Bij deze theorie wordt er vanuit gegaan dat een uitspraak alleen waar is als deze samenhangt met, in overeenstemming is met, al als waar aanvaarde uitspraken. Het probleem bij deze theorie is dat het definiendum, het gedefinieerde, terugkomt in het definiens, de te definiëren zaak.

Historici kunnen over het algemeen beter overweg met de coherentie- dan de correspondentietheorie, want het verleden bestaat niet meer. Immers, historici plaatsen nieuw bronnenmateriaal in de context van het reeds bekende (of hetgeen als bekend wordt verondersteld), waarmee echter één fundamentele vraag onbeantwoord blijft: als een uitspraak overtuigend is, is deze dan ook waar?

De performatieve, deflationistische of redundantietheorie

Aanhangers van deze theorie gaan er vanuit dat de categorie 'waarheid' overbodig is. Het verschil tussen de uitspraak 'De tafel is een meter breed' en 'Het is waar dat de tafel een meter breed is' is volgens hen slechts het verrichten van een daad.

De pragmatische theorie

Volgens deze theorie is een uitspraak pas waar als deze een goede gids voor het handelen vormt. Deze theorie is met name in wetenschappelijke zin moeilijk toe te passen. Voor de geschiedschrijving, bijvoorbeeld, heeft de pragmatische theorie van de waarheid maar weinig waarde.

De correlatietheorie

Deze theorie is door de filosoof Dr. C. Behan McCullagh uitgewerkt in zijn boek The truth of history. De theorie is een antwoord op de problemen die de correspondentietheorie met zich meebrengt: McCullagh meent dat uitspraken altijd betrekking hebben op de werkelijkheid, omdat ieder mens in dezelfde gedeelde fysische realiteit leeft. Dit is de basis voor elk contact, intercultureel contact incluis. Onze concepten, die onze uitspraken deels bepalen, zijn echter ook voor een deel cultuurgebonden. Er is dus wel correspondentie tussen uitspraak en werkelijkheid, maar in een afgezwakte vorm. Daarom spreekt McCullagh liever van correlatie.

De consensustheorie

Deze theorie is geformuleerd door de Duitse filosoof Jürgen Habermas. Als neomarxistisch filosoof stelt Habermas dat heersende gedachten afkomstig zijn van de heersende klassen. Alle uitspraken over de werkelijkheid zijn daarmee 'besmet' door de ideeën van de heersende klasse. Habermas’ oplossing is de zogenaamde herrschaftsfreie Diskussion, die hij in het werk Die theorie des kommunikativen Handelns toelicht. Het loslaten van heersende invalshoeken, ingegeven door de marxistische tegenstelling kapitaal(bezitters) – proletariaat, kan hierbij leiden tot een onbevooroordeelde discussie, die leidt tot waarheid. Habermas’ theorie bezit echter een onoplosbare contradictie: enerzijds meent Habermas dat heersende opvattingen onvermijdelijk besmet zijn met de invloed van de heersende klasse, anderzijds wil hij deze besmetting in eerste instantie vermijden.
© 2008 - 2020 Writerandus, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Averroës oftewel Ibn RuschdAverroës oftewel Ibn RuschdIbn Ruschd, die in het Westen bekendheid kreeg als Averroës, was een eminent geleerde in zijn tijd. Hij was op veel gebi…
Interpretaties van "de waarheid" in 2 Johannes 1:1-2Interpretaties van "de waarheid" in 2 Johannes 1:1-2Volgens de oudste die de tweede brief van Johannes schreef had iedereen die de waarheid kende de geadresseerde uitverkor…
Joodse filosofie - Chabad 5: Omdat God bestaatVeel mensen geloven niet in God omdat het niet (wetenschappelijk) bewezen kan worden. Maar het feit dat wij mensen God n…
Filosofie voor beginners: de MiddeleeuwenIn de middeleeuwen staat de wereld van de filosofie op een laag pitje. De middeleeuwen wordt vaak gezien als een lange d…

Hoe minder plezier je maakt, hoe gelukkiger je bentHoe minder plezier je maakt, hoe gelukkiger je bentHet klinkt tegenstrijdig, dat je, juist gelukkiger zou kunnen zijn, wanneer je minder plezier beleeft. Maar wanneer je a…
Het Zelf: werkelijkheid of perceptie?Het Zelf: werkelijkheid of perceptie?Welke speelruimte heeft het Zelf om zich te ontplooien? Bestaat het Zelf eigenlijk wel? We weten dat, sinds de tijd dat…

Reageer op het artikel "Het concept waarheid: wat is waarheid? Theorie over waarheid"

Plaats een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Reacties

Geert C. A. M. Christenhusz, 22-06-2013 13:02 #3
Bij mijn weten worden de taalkundige begrippen 'definiendum' en 'definiens' in het artikel (onder coherentietheorie) met elkaar verward; definiendum is hetgeen gedefinieerd dient te worden en definiens is het beschrijven zelf.

Tronic (infoteur), 13-07-2011 22:37 #2
Leuk stukkie! Er is toch wel een verschil tussen feiten en meningen mag ik hopen? Het lijkt mij een zinnige vraag die makkelijker te beantwoorden is.

Sjaak van Bijsteren, 19-12-2010 14:24 #1
Ik lees in de aanhef: Belangrijk is dat waarheid altijd een eigenschap van een uitspraak over de werkelijkheid is, nooit de werkelijkheid zelf. Hier wordt verondersteld dat de werkelijkheid zelf een objectief gegeven is. Dat is een veelgemaakte vergissing. Elke waarneming is subjectief, er bestaat niets of niemand die weet kan hebben van een objectieve werkelijkheid. Deze objectieve werkelijkheid is een door mensen uitgevonden begrip, dat onnodig is toegevoegd aan de wereld. De werkelijkheid kan alleen maar de gezamenlijke waarneming zijn van mensen, ook al zal die in de loop van de tijd veranderen. Dit moet wel de waarheid zijn, die net zo min objectief is, of kan zijn. De werkelijkheid neemt zichzelf waar met een gedeelte van zichzelf. Elke levensvorm schept zijn eigen werkelijkheid, en wij mensen weten dat en kunnen die waarnemingen met elkaar in verband brengen. Niemand kan het bestaan aantonen van iets, dat nog niet is waargenomen, dat kan alleen achteraf. Waarneming is dus noodzakelijke voorwaarde voor bestaan, werkelijkheid, waarheid. Niet de individuele waarneming geldt, maar de gemeenschappelijke. Zoals het begrip tafel een gemeenschappelijk begrip is.

Infoteur: Writerandus
Gepubliceerd: 24-11-2008
Rubriek: Mens en Samenleving
Subrubriek: Filosofie
Reacties: 3
Schrijf mee!