Staatsinrichting: kabinetsformatie (deel 2)

In Nederland, waar vooral door ons kiesstelsel het parlement bestaat uit fracties die geen van alle de meerderheid bezitten, is het veel moeilijker om ministers te benoemen die kunnen worden geacht het vertrouwen van de meerderheid van de volksvertegenwoordiging te bezitten.

Kabinetsformatie

De stembus levert geen homogene meerderheid op, zodat deze door onderhandelingen tussen de fracties moet worden gevormd. Dit onderhandelingsproces vormt het belangrijkste deel van wat wordt genoemd de kabinetsformatie.

Het is in Nederland gewoonte geworden dat de leiding van de kabinetsformatie berust bij de koningin. Het staatshoofd moet ingevolge de Grondwet de nieuwe ministers benoemen en beëdigen; het staatshoofd is dan ook de
aangewezen figuur om de kabinetsformatie te leiden. Vooral voor een gekroond staatshoofd is het echter van het grootste belang om politieke neutraliteit in acht te nemen.

Hoofdlijnen kabinetsformatie

Daarom is het ook gewoonte geworden dat de koningin de kabinetsformatie
laat verrichten door een ander: de kabinetsformateur. Gedurende de laatste vijftien jaar heeft zich een min of meer vaste procedure voor de kabinetsformatie ontwikkeld waarvan de hoofdlijnen als volgt zijn:

Direct na de verkiezingen laat de koningin zich adviseren door de vice- voorzitter van de Raad van State, door de voorzitters van de Eerste en van de Tweede Kamer en door de voorzitters van alle fracties in de Tweede Kamer;

Op basis van deze adviezen verleent de koningin een formatie-opdracht aan een kabinetsformateur. Meestal verzoekt de koningin deze formateur een kabinet te vormen dat kan rekenen op een vruchtbare samenwerking met de volksvertegenwoordiging.

Ook andere omschrijvingen zijn gebruikelijk: een kabïnet te vormen dat het vertrouwen geniet, dan wel kan worden geacht het vertrouwen te verwerven van de volksvertegenwoordiging. De verschillen in de opdrachten zijn subtiel en zijn meestal uitdrukking van een bepaalde verwachting inzake de mogelijkheid om een kabinet te vormen. Naarmate de opdracht vager is, heeft de formateur meer mogelijkheden, maar meestal is de kans om een duurzaam kabinet te vormen dan ook geringer;

De formateur opent besprekingen met de fractievoorzitters van die partijen in de Tweede Kamer, waarop, naar zijn inzicht, een nieuw kabinet het beste kan steunen, gegeven de politieke verhoudingen en de uitslag van de verkiezingen;

De besprekingen resulteren tenslotte in een ontwerp-regeringsprogramma en een ploeg van kandidaat-ministers;