Elektronisch Toezicht / Elektronische controle / huisarrest

Elektronisch toezicht (ET) is gericht op het inperken van de risico's. Geen nieuwe slachtoffers en het beschermen van mensen die al slachtoffer zijn geworden, staat voorop bij ET. De justitiabele mag op bepaalde plekken niet komen of hij moet op bepaalde tijdstippen thuis zijn. Dit wordt gecontroleerd door middel van ET. De reclassering voert het toezicht uit. Overtreedt de onder toezicht gestelde de regels, dan wordt hij door de reclassering op het matje geroepen. Het gaat bij ET om risicobeheersing. ET is voor de reclassering puur een controlemiddel; het heeft geen punitieve functie.

Elektronisch Toezicht

• Wat is Elektronisch Toezicht (ET)?
• Wanneer kan elektronisch toezicht worden toegepast?
• Elektronische controle met enkelband of GPS-enkelband
• Elektronisch Toezicht bij schorsing en bij een (deels) voorwaardelijke veroordeling
• Wie zijn er uitgesloten van Elektronisch Toezicht?
• De procedure
• Andere voorwaarden
• Overtreding van de regels
• Voorbeelden uit de praktijk van elektronisch toezicht als controlemiddel
• Elektronisch Toezicht als bijzondere voorwaarde bij Voorwaardelijke Invrijheidstelling
• Elektronisch Toezicht bij een penitentiair programma

Wat is Elektronisch Toezicht (ET)?

Elektronisch toezicht is geen doel op zich, maar een middel om de naleving van bijzondere voorwaarde(n) die gericht zijn op het (voorkomen van) delictgedrag, te controleren c.q. te ondersteunen. Het gaat bij ET om risicobeheersing. ET is voor de reclassering puur een controlemiddel; het heeft geen punitieve functie.(*)

Elektronisch toezicht is geen bewakingsmiddel, maar een controle-instrument bij het toezicht. Met elektronische controle kan het naleven van bijzondere voorwaarden die een verdachte of veroordeeld zijn opgelegd, worden gecontroleerd. Hierbij kan men denken aan een 'locatiegebod' of een 'locatieverbod'. Bij een locatiegebod moet de verdachte/veroordeelde zich gedurende bepaalden tijden op een bepaalde locatie bevinden, vaak thuis. Bij een locatieverbod mag de verdachte/veroordeelde zich niet op een bepaalde locatie begeven, bijvoorbeeld in de buurt van het slachtoffer. Dit wordt dan gecontroleerd met ET.

Elektronische Toezicht moet onderscheiden worden van Elektronische Detentie (ED), dat als vervanging dient van een korte vrijheidsstraf van maximaal drie maanden die zonder voorafgaande voorlopige hechtenis moet worden uitgezeten. In dat geval gaat het om zogeheten 'zelfmelders'. Dat zijn veroordeelden die op een gegeven ogenblik thuis een oproep krijgen om hun straf te ondergaan. ED is in feite een 'kaal' huisarrest, zonder reclasseringsbegeleiding. ED wordt uitgevoerd door het gevangeniswezen.

Wanneer kan elektronisch toezicht worden toegepast?

Elektronisch toezicht kan worden toegepast in het kader van:

• schorsing preventieve hechtenis;
• voorwaardelijke veroordeling;
• voorwaardelijke invrijheidstelling (v.i.);
• detentiefasering (Penitentiair Programma);
• tbs met voorwaarden;
• tbs met voorwaardelijke beëindiging van de dwangverpleging.

De eerste twee varianten worden hieronder uitvoerig besproken. Op het einde van het artikel gaan we kort in op elektronisch toezicht in het kader van voorwaardelijke invrijheidstelling en detentiefasering (Penitentiair Programma).

Elektronische controle met enkelband of GPS-enkelband

De reclassering beschikt over twee ET-instrumenten:

• Radio Frequency Identification (RFId), de enkelband.
• Global Positioning System (GPS), de GPS-enkelband.

Bij de enkelband gaat het om Radio Frequency Identification (RFId). Dit systeem werkt via radiogolven. De enkelband van de onder toezicht gestelde staat in verbinding met een zogeheten 'thuisunit'. In de band zit een zender en in de thuisunit zit een ontvanger. De unit staat in verbinding met een alarmcentrale die 7 dagen per week, 24 uren per dag bemand is. In de thuisunit is het schema geprogrammeerd wanneer de onder toezicht gestelde aanwezig of afwezig dient te zijn. De onder toezicht gestelde dient zich te houden aan dit schema waaraan een dagprogramma is gekoppeld. De enkelband registreert slechts de aan- of afwezigheid op één locatie (veelal het huisadres). Het wordt daarom geadviseerd bij de bijzondere voorwaarden 'locatiegebod'.

Bij de GPS enkelband gaat het om een satellietverbinding en de onder toezicht gestelde draagt in dat geval niet alleen een enkelband, maar buitenshuis tevens een GPS-unit. Deze unit maakt contact met een satelliet. Tot op ongeveer vijf meter nauwkeurig kan bepaald worden waar de onder toezicht gestelde zich bevindt. Ook kan altijd achteraf nog bekeken worden waar de onder toezicht gestelde zich zoal begeven heeft. Om deze reden wordt de GPS-enkelband altijd geadviseerd bij de bijzondere voorwaarde 'locatieverbod', eventueel in combinatie met een 'locatiegebod'. In het geval de onder toezicht gestelde een door de rechter bepaald verboden gebied nadert, vindt onmiddellijke signalering en alarmering plaats. De reclassering komt direct in actie en zal zo nodig de politie inschakelen.


Het betreft iedere keer maatwerk. Al naar gelang de persoon van de verdachte/veroordeeld, zijn omstandigheden en de risico's, wordt bekeken of een locatieverbod of –gebod nodig is en of dit gecontroleerd moet worden middels ET. Een persoonsgerichte aanpak is uitgangspunt.

Elektronisch Toezicht bij schorsing en bij een (deels) voorwaardelijke veroordeling

Elektronisch toezicht kan door de rechter als bijzondere voorwaarde worden opgelegd bij:

• de schorsing van het bevel voorlopige hechtenis; en
• bij een (deels) voorwaardelijke straf.

Schorsing preventieve hechtenis betekent dat de verdachte niet langer in voorarrest hoeft te blijven, maar tot aan de rechtszitting naar huis mag. Een voorwaardelijke veroordeling betekent dat de straf wel wordt uitgesproken, maar dat deze niet ten uitvoer wordt gebracht. Er is gedurende de proeftijd of de schorsing altijd de voorwaarde verbonden dat de verdachte/veroordeelde geen nieuwe delicten pleegt. Dit wordt 'algemene voorwaarde' genoemd. Soms zijn er aanvullende voorwaarden, zoals in dit geval ET. Dit zijn 'bijzondere voorwaarden'.

Wie zijn er uitgesloten van Elektronisch Toezicht?

Niemand wordt a priori voor deelname aan elektronisch toezicht uitgesloten. Contra-indicaties zijn:

• Wanneer de verwachting is dat de verdachte zich niet strikt aan de afspraken zal houden;
• Wanneer een aanvaardbaar verblijfsadres ontbreekt;
• Wanneer de mogelijk van vluchtgevaar bestaat.

De procedure

In opdracht van de officier van justitie stelt de reclasseringswerker een advies op over de verdachte. In dit advies wordt voorgesteld welk middel gelet op de omstandigheden en de risico’s de voorkeur verdient. Het gaat om de volgende afwegingen:

• Wat is de kans op herhaling van delictgedrag, welke risico's zijn er, zowel met betrekking tot de samenleving als het slachtoffer en hoe kunnen deze het beste worden ingeperkt.
• Vervolgens wordt beoordeeld of die risico's ingeperkt kunnen worden met het toepassen van de bijzondere voorwaarde locatiegebod en/of -verbod.
• Tot slot wordt bepaald welke ET-middelen daarbij passen.

Als na deze afweging blijkt dat een locatiegebod en/of -verbod met controle ET geboden is, zal de reclassering de geschiktheid van de woonomgeving van de justitiabele onderzoeken op de toepasbaarheid van elektronische controlemiddelen. Het huis moet voorzien zijn van elektriciteit. Er moet geen uithuiszetting dreigen. Ook moet de huisvestingssituatie niet bijdragen aan de kans op recidive. Dat kan bij voorbeeld het geval zijn als het huis fungeert of lange tijd heeft gefungeerd als gebruikersruimte en dealadres. Ook vindt er een gesprek plaats met de (volwassenen) huisgenoten van de persoon waarbij ET wordt overwogen. Zij worden volledig geïnformeerd over de regelgeving en de voorwaarden betreffende ET en aan hen wordt gevraagd of zij hiermee akkoord gaan. Zonder uitdrukkelijke instemming van de huisgenoten kan het niet doorgaan.

Een vaste telefoonaansluiting is voor ET niet meer nodig zoals vroeger wel het geval was, aangezien in de ET-unit dat bij de onder toezicht gestelde thuis wordt geplaatst GSM-apparatuur aanwezig is. De onder toezicht gestelde kan 24 uren per dag contact opnemen met de reclassering en vice versa.

In het reclasseringsrapport wordt expliciet ingegaan op de maximale duur van de periode gedurende welke de verdachte of veroordeeld in staat wordt geacht zich aan de bijzondere voorwaarde te houden en waarin tevens wordt aangegeven in welke mate het elektronisch toezicht de bewegingsvrijheid beperkt.

Nadat het advies is uitgebracht, is het aan de rechter om de toepassing van ET al dan niet op te leggen en specifiek in het vonnis te benoemen.

Wordt een bijzondere voorwaarde mede inhoudende de toepassing van elektronisch toezicht verbonden aan de schorsing van het bevel voorlopige hechtenis, dan is het aan de rechter te bepalen of, en zo ja in welke mate, hiermee rekening wordt gehouden bij het opleggen van de uiteindelijke straf. De duur en de intensiteit van de bijzondere voorwaarde spelen hierbij vanzelfsprekend een belangrijke rol.

Andere voorwaarden

De reclassering doet zoals gezegd onderzoek naar het delictgevaar van een verdachte en brengt hierover een rapport uit. Er kunnen meerdere bijzondere voorwaarden opgelegd worden gericht op het voorkomen van recidive. Naast de hiervoor genoemde gedragsbeperkende voorwaarden locatiegebod en/of –verbod, kan er tevens gedacht worden aan een drugs- en/of alcoholverbod. Voorts zijn er voorwaarden die gericht zijn op gedragsbeïnvloeding zoals gedragsinterventies (trainingen), alsook op zorg gerichte voorwaarden zoals klinische of ambulante behandeling van een bepaalde stoornis die samenhangt met het delictgedrag.

Overtreding van de regels

Bij constatering van een overtreding van de bijzondere voorwaarde waaraan de toepassing van elektronisch toezicht is verbonden, licht de reclassering onmiddellijk en in alle gevallen de officier van justitie of advocaat-generaal in.

Bij een ernstige overtreding in geval van schorsing, zal de officier van justitie of advocaat-generaal onverwijld de vordering tot opheffing van de schorsing van de voorlopige hechtenis indienen bij de rechter. In afwachting van de beslissing van de rechter beveelt de officier of advocaat-generaal onverwijld de aanhouding van betrokkene conform artikel 84 Sv. Dat betekent dat de onder toezicht gestelde in een huis van bewaring wordt geplaatst.

Bij een ernstige overtreding in geval van een veroordeling, zao, de officier van justitie zo spoedig mogelijk een vordering tenuitvoerlegging van de voorwaardelijk opgelegde gevangenisstraf indienen.

Ook bij dreigende overtreding van de bijzondere voorwaarde kan de reclassering desgewenst contact opnemen met het Openbaar Ministerie (OM).

Voorbeelden uit de praktijk van elektronisch toezicht als controlemiddel

Vooral zedendelinquenten, stalkers, plegers van huiselijk geweld, en uitgaansgeweldplegers zijn voorbeelden van delictplegers bij wie gedacht kan worden aan locatiegeboden en -verboden, gecontroleerd met elektronische middelen (ET).

Een voorbeeld is een verdachte die in de weekeinden regelmatig op de vuist gaat in het nachtleven. Hij wordt geschorst van de voorlopige hechtenis op voorwaarde dat hij zich onder reclasseringstoezicht stelt, een agressietraining volgt en de eerste 6 maanden tussen 20.00 en 06.00 thuis moet zijn, zodat de kans op agressieve deraillementen verkleind wordt. Ondertussen volgt hij in die eerste 6 maanden een agressietraining, zodat het ET niet meer nodig is na 6 maanden. Deze casus is een voorbeeld van het locatiegebod: hij moest zich immers tussen 20.00 en 06.00 uur in zijn huis bevinden.

In mei 2005 kreeg een hoogbejaarde pedofiel in Groningen ET als bijzondere voorwaarde bij een voorwaardelijke veroordeling. Bij hem was er sprake van permanente elektronische monitoring (GPS). De Reclassering wees rode zones aan waar de veroordeelde niet mocht komen. Dit zijn plaatsen waar veel kinderen komen, zoals scholen en speelplaatsen. Rondom de rode zones worden oranje gebieden ingesteld. Zodra het GPS-systeem melde dat de man zich in een oranje gebied begaf, zou de politie gewaarschuwd worden. Deze casus is een voorbeeld van het locatieverbod; hij mocht zich niet bevinden op een aantal specifieke plekken.

Elektronisch Toezicht als bijzondere voorwaarde bij Voorwaardelijke Invrijheidstelling

Gevangenen komen niet meer vervroegd vrij zoals jarenlang het geval was. De vervroegde invrijheidstelling is vervangen door de Voorwaardelijke Invrijheidstelling (v.i.). Een gedetineerde komt in aanmerking voor v.i. na minimaal één jaar detentie en bij straffen van meer dan één jaar en maximaal twee jaar moet de gedetineerde na dat jaar nog eenderde van zijn resterende straf ondergaan. Bij straffen langer dan twee jaar moet de gedetineerde tweederde van zijn netto straf ondergaan. Indien een veroordeelde deels een voorwaardelijke gevangenisstraf heeft opgelegd gekregen, dan komt hij niet in aanmerking voor v.i.

Bij v.i. geldt de algemene voorwaarde dat de gedetineerde zich tijdens de proeftijd niet schuldig mag maken aan een strafbaar feit. Er kunnen ook bijzondere voorwaarden worden opgelegd die zijn afgestemd op zijn persoon, het door hem gepleegde delict en de criminogene factoren, dus de factoren die in zijn geval bijdragen aan de kans op recidive. We kunnen hierbij denken aan allerlei bijzondere voorwaarden, waaronder dus ook weer de vrijheidsbeperkende voorwaarden zoals een locatieverbod en/of gebod die gecontroleerd wordt middels ET. De reclassering houdt ook bij de v.i. toezicht op de bijzondere voorwaarde(n) en voert deze uit.

Elektronisch Toezicht bij een penitentiair programma

Een gedetineerde kan de laatste fase van zijn detentie bij geschiktheid deelnemen aan een Penitentiair Programma (PP), waarbij hij buiten de gevangenis verblijft op een door hem aangedragen woonadres die goedgekeurd moet zijn door gevangeniswezen en reclassering. Tijdens dit programma staat hij onder toezicht van de reclassering en hij volgt voor minimaal 26 uren per week een programma dat is gericht op zijn resocialisatie en het verminderen van de kans op recidive. Het programma kan bestaan uit (betaald) werk, scholing, trainingen en/of een behandeling. De delinquent zal voor ten minste eenderde deel van het PP worden aangesloten op ET. Het ET dient als controlemiddel om er op toe te zien dat de delinquent zijn afspraken nakomt. Hij kan allengs meer vrije uren in het weekend verdienen bij goed gedrag.

Klik hier voor een artikelenreeks over de reclassering: Wat doet de Reclassering; Reactance (weerstand tegen bedreiging van gedragsvrijheid); Cirkel/fasen van gedragsverandering van Prochaska en DiClemente; Daders huiselijk geweld; Loverboys; Wet Voorwaardelijke invrijheidstelling; Elektronisch Toezicht / Elektronische controle / huisarrest; Penitentiair Programma; Cognitieve Vaardigheidstraining (CoVa) Eerst denken dan doen; STATIC-99 (Inschatting recidiverisico seksuele delinquenten); Werkstraf.

Noot
(*) Elektronisch Toezicht (ET) wordt sinds 2009 door de reclassering aangeduid als Elektronische Controle (EC). EC is de verzamelnaam voor elektronische instrumenten die ondersteuning bieden binnen een (reclasserings)toezicht op het gebied van controle. In dit artikel blijven we het begrip Elektronisch Toezicht gebruiken, omdat het meer ingeburgerd is en omdat de wetgever nog altijd spreekt van 'elektronisch toezicht'.

Lees verder

• Wat doet de Reclassering: toezicht/werkstraf/diagnose-advies
• Voorwaardelijke invrijheidstelling bij gevangenisstraf (wet)
• Voorwaardelijke veroordeling/voorwaardelijke straf Q&A
• Elektronisch Toezicht door de rechter opgelegd en het vonnis
• RISc (Recidive Inschattings Schalen): kans op delictgedrag?