InfoNu.nl > Mens en Samenleving > Sociaal > Waarneming: eerste indrukken, leniency-effect, halo-effect

Waarneming: eerste indrukken, leniency-effect, halo-effect

Waarneming: eerste indrukken, leniency-effect, halo-effect Wat zijn eerste indrukken en wat is de betekenis van leniency-effect en halo-effect? De mens is geen neutrale, objectieve waarnemer van de dingen en mensen om hem heen. De persoon van de waarnemer, alsook zijn gesteldheid en allerlei psychologische processen spelen een rol in wat en hoe we waarnemen. Neem bijvoorbeeld motivatie: wie honger heeft ziet overal eten en eetgelegenheden om zich heen en andere zaken worden weggefilterd. Bij persoonswaarneming wordt het waarnemingsresultaat tevens meebepaald door de interactie tussen de waarnemer en het waargenomene. Invloeden te over.

Waarneming en waarnemingsprocessen

Er zijn zoals in de inleiding opgemerkt veel waarnemingsprocessen die onze waarneming in meer of mindere mate beïnvloeden. We kunnen hierbij denken aan onder andere de volgende processen:
  • assumed similarity / veronderstelde gelijkheid: een vorm van cognitieve simpliciteit waarbij persoonlijke eigenschappen worden toegeschreven aan de ander in de veronderstelling dat de ander gelijk is aan zichzelf;
  • projectie: het toeschrijven van (ongunstige) eigenschappen die men bij zichzelf niet (h)erkent, aan de ander;
  • self-serving bias of attributie: de neiging succes aan eigen prestaties toe te schrijven en falen en mislukkingen te wijten aan anderen of de omstandigheden;
  • fundamentele attributiefout: de neiging gedragingen van anderen te wijten aan persoonlijke factoren en situationele invloeden op iemands gedrag te onderschatten.

Drie van dergelijke (selectieve) waarnemingsprocessen passeren de revue:
  • halo-effect;
  • soepelheidseffect of leniency-effect; en
  • eerste indrukken.

Halo-effect

Het halo-effect is het verschijnsel dat je bepaalde positieve of negatieve eigenschappen bij een persoon generaliseert tot een algemeen positief of negatief totaalbeeld. Vaak beoordelen en evalueren we mensen op een vluchtige, schematische wijze. Op voor ons belangrijke punten, kan iemand al gauw 'punten scoren'. Stel dat je erg veel waarde hecht aan fatsoensnormen, dan zal je een persoon die zich gedraagt als een 'heer van stand', naast goede manieren, al snel ook allerlei andere positieve eigenschappen toekennen.

Negatieve kant

Het halo-effect is een cognitieve bias die ook de negatieve kant kan uitwerken. Als men bij een persoon een negatieve eigenschap constateert, dan bestaat de neiging deze ook te veralgemeniseren en hem ook andere negatieve eigenschappen toe te dichten. Dit fenomeen is gelukkig zeldzamer. Het is een zware vertekening van de werkelijkheid: Mensen bezitten nooit alleen goede of slechte eigenschappen.

Empirische basis voor het halo-effect

De Amerikaanse psycholoog Edward L. Thorndike (1874-1949) verschaftte in 1920 als eerste een empirische basis voor het halo-effect. Voor een psychologische studie vroeg hij legerofficieren hun soldaten te beoordelen. Wat bleek? Er was veel samenhang tussen enerzijds positieve en anderzijds negatieve eigenschappen. Mensen kunnen heel moeilijk differentiëren: we vinden mensen door de bank genomen goed of slecht. Iemand beschouwen als een persoon met zowel positieve als negatieve eigenschappen is een moeilijke opgave.

Eerste indrukken

"De eerste indruk is het belangrijkst," zegt men vaak en dat is helemaal juist. Als je eenmaal een negatieve indruk van iemand hebt, dan zal die ander veel moeite moeten getroosten om je van het tegendeel te overtuigen. Uit onderzoek blijkt dat de eerste indruk duurzamer en belangrijker is dan latere indrukken. Dit fenomeen wordt wel 'primacy-effect' genoemd. Solomon Eliot Asch (1907-1996) stelde in een onderzoek vast dat eigenschappen die als eerste werden genoemd langer bleven hangen en van grotere invloed waren op het beeld dat een persoon zich van iemand vormt, dan latere eigenschappen. Een eerste indruk zet zich dus om in een gefixeerd beeld, dat maar moeilijk te corrigeren en bij te stellen is.

Recency-effect

Dit effect verdampt als er erg veel tijd is verstreken tussen de eerste en de tweede situatie. Dan overheerst het 'recency-effect', waarbij de laatste informatie van doorslaggevend belang is. Eigenlijk is er dan weer sprake van een hernieuwde eerste indruk.

Soepelheidseffect of leniency-effect

Het soeperlheidseffect of leniency-effect is het verschijnsel dat veel mensen de neiging hebben om anderen eerder als positief dan als negatief te beoordelen. Anderen worden hoog op positieve eigenschappen beoordeeld en we zijn wat milder ten aanzien van negatieve eigenschappen. We behandelen mensen dan als het ware zoals we zelf ook behandeld zouden willen worden. Dit is een neiging tot soepelheid waardoor het sociale verkeer wat gemakkelijker en aangenamer verloopt. Stel je eens voor dat we iedereen tegemoet treden door op ieder slakje zout te leggen, dan zouden we de lat voor onszelf ook hoog leggen want zo'n houding werkt twee kanten op.

Culturele invloeden

Uit een onderzoek van Renato Tagiuri bij Chinese proefpersonen blijkt dat zij veel minder de neiging vertonen anderen eerder positief te beoordelen. Kennelijk hangt het soepelheidseffect deels samen met de mensvisie van de cultuur waarin mensen zijn grootgebracht.

Lees verder

© 2009 - 2019 Tartuffel, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Marketing: Sociale beïnvloedingstechniekenMarketeers en reclamemakers maken gebruiken van allerlei beïnvloedingstechnieken waar de doorsnee consument geen weet va…
Eerste indruk, stereotyperingen en aantrekkelijkheidEerste indruk, stereotyperingen en aantrekkelijkheidEen veelgehoorde gezegde is: ‘de eerste indruk is de beste.’ Het idee hierachter is dat je iemand goed kunt beoordelen,…
Parapsychologische onderzoeksmethodenHet onderzoek van paranormale verschijnselen heeft de laatste honderddertig jaar behoorlijk wat evolutie ondergaan. Van…
Menselijke beoordeling: hoe en waarom?Menselijke beoordeling: hoe en waarom?De manier waarop we als mens een andere mens zullen beoordelen is vaak onderzocht in de sociale psychologie. Hierbij kwa…
Je ziet wat je wilt zienJe ziet wat je wilt zien“Zien wat je wilt zien” geldt dat niet voor alles. Mensen nemen selectief waar ofwel met vertekening. Dat is al sinds de…
Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: OpenClipart Vectors, Pixabay
  • Jan Remmerswaal: Groepsdynamica I, Inleiding; H. Nelissen BV, Baarn, 1982.
  • http://en.wikipedia.org/wiki/Halo_effect

Reageer op het artikel "Waarneming: eerste indrukken, leniency-effect, halo-effect"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Tartuffel
Laatste update: 13-05-2019
Rubriek: Mens en Samenleving
Subrubriek: Sociaal
Special: Communicatie
Bronnen en referenties: 3
Schrijf mee!