InfoNu.nl > Mens en Samenleving > Diversen > Waarom bestaat er geen jaar 0?

Waarom bestaat er geen jaar 0?

Waarom bestaat er geen jaar 0? Het jaar nul bestaat alleen in uitdrukkingen, maar niet als jaartal. Dit komt omdat de ontwerper van de christelijke kalender de nul niet kende. Hij noemde het eerste jaar van Christus geboorte het jaar één. Dat klinkt allemaal heel eenvoudig, maar de jaartelling zoals we die nu vanzelfsprekend vinden, kwam slechts moeizaam tot stand. Verder is de vraag of deze christelijke jaartelling zo vanzelfsprekend zal blijven.

Nul was onbekend

Een kort antwoord op de vraag waarom het jaar 0 niet bestaat, luidt: omdat de 0 in het christelijke Europa van de vroege middeleeuwen niet bestond. Men wist van het bestaan van een 0, maar filosofen konden niet begrijpen dat een symbool dat “niets” betekent, iets kon voorstelen. Het moest een duivelse vinding zijn.

In India werken rekenaars al in de zesde eeuw met de 0 op een manier waarop wij hem nu gebruiken, maar ze noteerden dat als een spatie. In de negende eeuw, nog steeds in India, werd de 0 als stip genoteerd en fungeerde als onze 0 in het tientallig stelsel. Pas in de elfde eeuw bereikte deze manier van rekenen Europa, via de islamitische bewoners van Spanje, de moren. Zij gebruikten de stip voor de nul, zoals nu nog in het Arabisch. Voor de goede orde: in het Arabisch staat de 0 voor het getal vijf, dus laat je niet wijs maken dat de Arabieren de 0 uitgevonden hebben. Het was vooral de Italiaanse wiskundige Fibonacci (Leonardo van Pisa) die in 1202 deze handige manier van rekenen propageerde.

Oorsprong van wat?

Dan is er nog een probleem met het jaar nul, want het suggereert het begin van iets. Dit moet iets zijn dat iedereen aanspreekt. Een jaartelling vanaf een nulpunt zoals we die nu kennen, met een jaartal dat overal op de wereld dezelfde betekenis heeft, is dan niet zo vanzelfsprekend. Er zijn nog steeds landen en religieuze groepen die er een eigen jaartelling op na houden. Vrome moslims gebruiken hun eigen maankalender die begint op 16 juli 622, het moment waarop Mohammed van Mekka naar Medina emigreerde. Vrome joden gebruiken een eigen kalender die begint bij ongeveer één jaar voor de schepping van de aarde, dat is op 7 oktober 3761 voor Christus.

De huidige kalender is dus van christelijke huize. Echter, pas in 526 na Christus kwam een monnik Dionysius Exiguus op de gedachte een kalender te maken die begon bij de geboorte van Christus. In het vroege christendom speelde deze geboorte helemaal geen belangrijke rol, daarom was de documentatie daarover slecht. Daarnaast leefden toen de meeste mensen in kleine gemeenschappen die weinig onderling contact hadden. De tijdrekening werd opgehangen aan de regering van een plaatselijke vorst of een verschrikkelijke gebeurtenis uit een niet zo ver verleden. Zoiets als “dat was 23 jaar na de oorlog”.
De Romeinen hadden een systeem van tijdperken die samenhingen met consuls of keizers die aan de macht waren. Romeinse geschiedkundigen gebruikten overigens wel een jaartelling met een vaste oorsprong: de stichting van Rome. Dit was echter een mythische gebeurtenis waarvan niemand precies de datum wist. Daardoor waren verschillende tijdrekeningen in omloop.

Dubbelstand van Venus met Jupiter, de ster van Bethlehem? / Bron: BartBenjamin, Wikimedia Commons (Publiek domein)Dubbelstand van Venus met Jupiter, de ster van Bethlehem? / Bron: BartBenjamin, Wikimedia Commons (Publiek domein)
Hetzelfde probleem ontstond in 526 toen Dionysius met zijn kalender op de proppen kwam. Niemand weet precies wanneer Jezus werd geboren, omdat de feiten die door de evangelisten worden gemeld, geen eenduidige datum opleveren. In het Mattheüsevangelie wordt de koning Herodes genoemd, maar die overleed in 4 voor Chr. De evangelist Lucas noemt de volkstelling en de Romeinse heerser Quirinius, dat moet in 6 na Chr. geweest zijn. Wijzen uit het oosten zagen een bijzondere ster, mogelijk een dubbelstand van de planeten Venus en Jupiter aan de westelijke hemel. Die vond plaats op 16 februari in het jaar 2 v Chr. Uit dit alles blijkt dat Jezus zeer waarschijnlijk niet in het jaar 1 geboren werd.
 Christopher Clavius, een jezuiet die bijdroeg aan de herziening van de kalender in 1582 / Bron: Francesco Villamena, Wikimedia Commons (Publiek domein) Christopher Clavius, een jezuiet die bijdroeg aan de herziening van de kalender in 1582 / Bron: Francesco Villamena, Wikimedia Commons (Publiek domein)

De noodzaak van centrale afspraken

Kortom, het jaar 0 bestaat niet en het jaar één is niet het geboortejaar van Christus. Een jaartelling gebaseerd op dit feit was in de vroege Middeleeuwen niet gangbaar. Pas na de eerste millenniumwisseling kwam onder geletterden deze jaartelling steeds meer in gebruik. In de eeuwen daarna moest er nog een probleem worden opgelost met de schrikkeljaren. Omdat een jaar niet precies 365,25 dagen lang is, maar een fractie korter, begon na eeuwenlang gebruik het systeem van schrikkeljaren te haperen. Het astronomische vastgestelde jaar liep per jaar 11 minuten achter, in 1582 was dit opgelopen tot 10 dagen. Daarom stelde het Vaticaan een update voor van de gregoriaanse kalender. Katholieke landen volgden braaf dit advies op: donderdag 4 oktober 1582 werd gevolgd door vrijdag 15 oktober 1582. Maar landen die geen boodschap hadden aan de paus, lieten alles bij het oude. Engeland en Schotland gingen pas 200 jaar later over op het nieuwe systeem, de Scandinavische landen in 1700, net als de meeste Nederlandse provincies. Holland en Zeeland, hoewel protestants, gingen wel over in 1582; Rusland volgde pas in 1918. De verjaardag van de Russische “Oktoberrevolutie” valt in november, omdat tijdens deze revolutie in 1917 de oude tijdrekening werd gebruikt.

Politiek correct?

Een jaartelling krijgt vooral waarde als hij handig bruikbaar is voor de hele wereld. De figuur van Jezus is uiteraard van groot belang voor het christendom. Echter, de aanhangers van deze godsdienst vormden in het jaar 2000 bijna 30% van de wereldbevolking en naar verwachting daalt dit tot 25% in 2025 (Huntington, 1997). Gelukkig is de figuur van Jezus als profeet en leermeester in andere godsdiensten niet erg omstreden. Dus is er alle reden om de jaartelling zo te laten, ook al weten we dat er volkeren zijn zoals de Chinezen, de Romeinen en de Joden, die veel eerder een goede jaartelling erop na hielden. Onze jaartelling berust vooral op een gemeenschappelijke afspraak, net zoals eenheden als de meter voor afstanden, de kilo voor massa (‘gewicht’), Ampère voor elektrische stroom en seconde voor tijd. Als je de jaartelling geheel wilt ontdoen van zijn christelijke oorsprong, spreek je van CE en BCE dit betekent Common Era (gangbare jaartelling) en vòòr (before) gangbare jaartelling. Een Nederlandse afkorting hiervoor ben ik niet tegen gekomen; in dat geval gebruikt men CE en BCE. Mensen die de christelijke, westelijke cultuur de beste op aarde vinden, achten het gebruik van de termen CE en BCE politiek correct gedoe.

Of er in de toekomst nog andere Kalenderhervormingen zullen plaatsvinden, blijft de vraag. In elk geval bestaat er een organisatie die in 2012 graag wil overstappen op een kalender waarbij de dagen van de week constant op hun plaats blijven.
© 2008 - 2019 Meeldauw, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
De christelijke jaartellingDe christelijke jaartellingIn de christelijke jaartelling wordt uitgegaan van de geboorte van Christus. Zo kan een bepaalde periode in de tijd word…
Waarom heeft februari maar 28 dagen?Waarom heeft februari maar 28 dagen?Het Concilie van Trente nam de aanpassing van de juliaanse kalender over. Deze aanpassing werd voorgesteld door de Napol…
Jaren, eeuwen, millennium en tellen, delen en metenJaren, eeuwen, millennium en tellen, delen en metenWaar we in de geschiedschrijving regelmatig mee te maken hebben is de indeling in jaren, eeuwen en als minder belangrijk…
Egyptische kunst 2: Overzicht van de dynastieënOm de kunst van het oude Egypte te kunnen begrijpen is het van belang iets van de geschiedenis te weten. Een overzicht v…
Christelijke symbolen: Ichthus of vis-teken (vissen Bijbel)Christelijke symbolen: Ichthus of vis-teken (vissen Bijbel)Op auto's kom je regelmatig het Ichthus teken tegen (zie afbeelding). Dit vissymbool is eenvoudig en mysterieus tegelijk…
Bronnen en referenties
  • Huntington, S (1997) Botsende beschavingen. Anthos, Baarn. Lippincot (red.) (1999). Het verhaal van de tijd. Schuyt & co, Haarlem
  • Afbeelding bron 1: BartBenjamin, Wikimedia Commons (Publiek domein)
  • Afbeelding bron 2: Francesco Villamena, Wikimedia Commons (Publiek domein)

Reageer op het artikel "Waarom bestaat er geen jaar 0?"

Plaats een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Reactie

Herman Peters, 14-03-2009 18:00 #1
Ik vind het een helder verhaal, maar ik wil er even op wijzen dat de Ampère niet de eenheid is van elektrische lading, maar van elektrische stroom. De eenheid van elektrische lading is de Coulomb. Er is natuurlijk tussen die twee wel een verband, want 1 Ampère komt overeen met 1 Coulomb per seconde. Reactie infoteur, 18-05-2009
U hebt gelijk, ik zal mijn tekst aanpassen. Dank voor de moeite, Henrik de Nie.

Infoteur: Meeldauw
Laatste update: 25-05-2009
Rubriek: Mens en Samenleving
Subrubriek: Diversen
Bronnen en referenties: 3
Reacties: 1
Schrijf mee!