De maffiabendes van Zuid-Italië

Niet alleen Sicilië, maar het hele zuiden van Italië is eeuwenlang verwaarloosd. Ook nu nog is de tweedeling scherp zichtbaar en is de werkloosheid en de economische malaise in het zuiden van Italië veel groter dan in het noorden. De maffia werd geboren uit verzet hiertegen. Wat idealistisch begon, ontspoorde echter al snel. Dit gebeurde niet alleen op Sicilië, maar ook in andere zuidelijke streken met misdaadorganisaties als 'Ndrangheta in Calabrië en de Camorra rond Napels.

De Siciliaanse cosche

Cosche is een ander woord voor de families. Anderen hebben het over de organisatie, het systeem, het syndicaat enz. Het komt allemaal op hetzelfde neer. Bedoeld wordt de Siciliaanse maffia waarvan er zo'n 150 families zijn, verspreid over het hele eiland. Deze families tellen meer dan 5000 soldaten die het vuile werk opknappen en die een beroep kunnen doen op wel 20.000 loopjongens of picciotti. De families hebben de controle over de bouw, het onroerend goed, de citrusboomgaarden en het waterbeheer. Zakenmensen die een bedrijf willen starten in Palermo (zie afbeelding inleiding) denken wel twee keer na, voordat ze die stap durven te zetten. Want op een dag zal iemand aankloppen die je vertelt dat je bescherming nodig hebt. Voor die bescherming moet uiteraard betaald worden. Dit protectiegeld heet in het Italiaans: pizzo. Veel winkeliers zijn door de grote sommen die ze maandelijks moesten ophoesten failliet gegaan of hebben zelfmoord gepleegd. De pizzo is voor de maffiafamilies een middel om hun territorium af te bakenen. Palermo bestaat uit 24 wijken die elk beheerst worden door één of meerdere families. In de stad zijn meer dan 50 families actief; zij vormen het belangrijkste maffiafront, maar ook in andere Siciliaanse steden laten families zich gelden. Het dorpje Corleone, even ten zuiden van Palermo, deed van zich spreken rond 1980, tijdens het gewelddadige bewind van Totò Riina , bijgenaamd 'Het Beest'. De Ucciardone, de oude gevangenis van Palermo, is altijd een ontmoetings- en communicatiecentrum geweest van maffialeden. Hier smeedde de harde kern in alle rust nieuwe plannen. (De veelgebruikte term Cosa nostra (Onze zaak) werd door de Sicilaanse maffia nooit gebruikt, maar raakte vooral in Amerika in zwang)

'Ndrangheta

Calabrië, de streek in de punt van de laars van Italië, is het domein van de 'Ndrangheta (zie kaart). Net als de maffia ontstaan op het platteland, met dezelfde geschiedenis van armoede en misère, met dezelfde mystieke rituelen. De 'Ndrangheta, die 140 tot 150 clans telt met meer dan 5000 leden, houdt zich bezig met afpersing, bouwfraude, wapen- en drugshandel en ontvoeringen. De woeste bergstreek Aspromonte vol grotten en holen is een ideale schuilplaats voor ontvoerders die hier hun slachtoffers maandenlang gevangen kunnen houden. Ze zullen niet aarzelen een vinger of oor af te snijden van het slachtoffer om hun eisen kracht bij te zetten. De clans van de 'Ndrangheta werken samen, maar kennen geen piramidestructuur en ook geen overkoepelend orgaan of commissie. De clans zijn gebaseerd op werkelijke, sterke familiebanden. Terwijl de Sicilianen voornamelijk naar de Verenigde Staten emigreerden, kozen de Calabresi massaal voor Australië waar sommigen van hen hun criminele activiteiten voortzetten.

Camorra

Een heel andere organisatie is te vinden in de hoofdstad van Campanië, Napels, de vroegere hoofdstad van het Regno delle Due Sicilie onder de Spaanse Bourbons tot halverwege de 19e eeuw. De Camorra is dan ook een direct gevolg van het verzet tegen de Spaanse bezetting. De Camorra bestaat uit ca. 100 cellen die geleid worden door een caporegime (luitenant). De totale sterkte wordt geschat op 5000 tot 6000 leden. Naast afpersing, fraude, prostitutie, gokken, wapen- en drugshandel specialiseerde de Camorra zich in de smokkel van sigaretten, het namaken van luxe producten en in de controle van het transport en de verwerking van afval. Regelmatig kan men op tv de beelden zien van bergen rottend huisvuil in de straten van Napels. Niet omdat er onvoldoende capaciteit is om het afval af te voeren, maar net als op Sicilië de maffia de waterkraan kan dichtdraaien, kan de Camorra in Napels transporten stilleggen, wanneer en zolang ze wil. In 2008 werd al eens het Italiaanse leger ingezet om de afvalberg op te ruimen. Maar steeds liggen er opnieuw tonnen vuilnis te wachten om opgehaald te worden. De Camorra is minder gestructureerd dan haar Siciliaanse tegenhanger. Een verschil is ook dat vrouwen hier een belangrijkere, vaak leidinggevende, rol spelen.

Sacra Corona Unita

Apulië, in de hak van de laars, is het terrein van de Sacra Corona Unita (Verenigde Heilige Kroon), ook wel de vierde maffia genoemd, een relatief nieuwe groep waarover nog niet zo heel veel bekend is. Deze organisatie met haar religieuze naam bestaat uit enkele tientallen bendes met naar schatting 2000 tot 3000 leden. Zij houdt zich o.a. bezig met wapen- en mensensmokkel. Tijdens de burgeroorlog in Joegoslavië in de jaren 90 van de vorige eeuw gingen wapens die kant op en uit Albanië worden nog steeds mensen voor grof geld Italië binnengesmokkeld, waarbij vrouwen vaak in de prostitutie eindigen. De havens van Apulië spelen een grote rol bij de smokkelactiviteiten.

De maffia als ongrijpbare octopus

Maffiosi vind je niet alleen in het grimmige landschap van Aspromonte, een bergmassief in Calabrië, en ze dragen niet allemaal een wapen. Ook dragen velen zijden, op maat gesneden pakken en aktentassen. De maffia heeft zich snel uitgebreid naar alle windstreken en is doorgedrongen in alle lagen van de maatschappij. Beschermd door corrupte politici en juristen werd de maffia onaantastbaar en ging ze een staat binnen een staat vormen. In de jaren 80 van de 20e eeuw was het in Milaan zo erg gesteld dat de stad de bijnaam 'Tangentopoli' kreeg, 'smeergeldstad'. Door zich te nestelen in het internationale bedrijfsleven wist de maffia een wijdvertakt netwerk te vormen en is zij, bijna geruisloos en onzichtbaar, een deel gaan uitmaken van de wereldeconomie. Daardoor raken ook bedrijven die te goeder trouw zijn soms zonder het te weten 'besmet'. Achter een schijn van fatsoen kunnen de criminelen hun gang gaan en wordt het steeds moeilijker een scheiding te maken tussen legale en illegale praktijken. De eerste echte poging om de maffia met harde hand aan te pakken kwam van Mussolini, de fascistische leider die in de Tweede Wereldoorlog de bondgenoot werd van Hitler. Hij stuurde de 'ijzeren profeet' Cesare Mori naar Sicilië om de maffia uit te roeien. Niet omdat hij zo begaan was met het lot van de arme Siciliaanse burgers, maar omdat hij zijn heerschappij met niemand wilde delen. Mori slaagde er alleen in de kleine vissen te vangen. De hogere echelons wisten te ontkomen; in grote getale emigreerden maffiosi naar de Verenigde Staten. Het probleem was niet opgelost, maar had zich alleen tijdelijk verplaatst.