Verlegenheid overwinnen

Gesprekken, vergaderingen, spreekbeurten, conflicten... Tal van uitdagingen op het pad van de verlegen persoon, die het liefst in rook zou willen opgaan zodra de spanning plotseling overgaat in paniek. Wie verlegen is, heeft een verhoogd zelfbewustzijn dat contacten met anderen belemmert. Verkeerde interpretaties van de situatie en die anderen versterkt het akelige gevoel nog meer. Resultaat: Blozen, een bonkend hart, trillen, hakkelen en gloeien. Wat doet de verlegen mens zichzelf aan?

Verlegenheid als stempel

Iedereen heeft in de loop van het leven een beeld van zichzelf ontwikkeld dat is samengesteld aan de hand van persoonlijke ervaringen die op een bepaalde manier zijn geïnterpreteerd en verwerkt. Sociaal gezien is er ook een beeld: Hoe je jezelf ziet in relatie tot andere mensen. Als je de conclusie hebt getrokken dat je verlegen BENT, als mens, als wezen, dan zul je ook zo overkomen. Je hebt dat stempel ergens in je leven op jezelf geplakt en handelt er onbewust naar. Steeds weer zullen verkeerd geïnterpreteerde ervaringen dit sombere zelfbeeld bevestigen. Is dat etiket eigenlijk wel juist en is er vanaf te komen?

Wat verlegenheid is

Verlegenheid is een lage assertiviteit en dit hoeft niet in alle situaties op te treden. Men kan bijvoorbeeld sociaal sterk zijn op het werk, maar tegenover het andere geslacht onzeker of andersom. Sommigen hebben geen moeite met vreemden maar worden onzeker als de ander(en) bekenden zijn. Ook dit komt omgekeerd voor, en zo zijn er nog vele andere uitingen van verlegenheid bekend. Waar een bepaalde spanning in sommige situaties normaal is, worden de verschijnselen bij een verlegen persoon vertienvoudigd en soms ondraaglijk. Verlegenheid of schuchterheid wordt in tegenstelling tot overassertiviteit gezien als iets positiefs, zeker in bepaalde situaties, maar de verlegen persoon denkt daar dikwijls anders over. Verlegenheid ontstaat meestal al in de kinderjaren maar het kind wordt zich er duidelijker van bewust zodra het in de puberteit is. Het kan een leven lang aanhouden, maar vaak vermindert het in de loop der tijd tot een meer aanvaardbare verlegenheid.

Stressreactie door verlegenheid

Verlegenheid is een zelfbeeld dat plotseling kan overgaan in de welbekende en gevreesde stressreactie die opkomt als een vlaag. Ineens vind je jezelf in een situatie die je niet goed had overzien, of waar je juist veel te veel over had nagedacht. Een verlegenheidsaanval heet ook wel een paniekaanval. Je voelt je overgeleverd aan een sociale situatie waar je de controle over verliest.

Verschijnselen

Blozen
Bonzend hart
Zeer ongemakkelijk gevoel of ernstige stress
Trillende, koude of natte handen
Transpiratie
Hakkelen, stotteren
Niet meer weten wat je zegt
Warm worden, gloeien
Duizeligheid
Misselijkheid, maagpijn
Oppervlakkige ademhaling, hyperventilatie, ademnood
Brok in keel en vermindering stemvolume
Gevoel te stikken
Spierspanning in hele lichaam
Vermijding oogcontact
Gevoel gevangen te zitten in lichaam en omgeving
Angst om flauw te vallen, weg te raken
Sterke wens om door de grond te zakken, te vluchten

Wat verlegenheid betekent

Verlegenheid kan zeer belemmerend werken. De geremdheid die met verlegenheid gepaard gaat leidt tot het vermijden van allerlei sociale situaties die waarschijnlijk de vlam van verlegenheid weer doen opwekken. De verlegen persoon wordt geplaagd door negatieve interpretaties en negatieve verwachtingen, hetgeen verlammend werkt. Spontaniteit raakt verloren. Dit beïnvloedt allereerst de sociaal moeilijker situaties, zoals gesprekken met de baas, met vreemden, met mensen die 'hoger' in aanzien lijken te zijn dan de verlegene, in conflictsituaties en vergaderingen. De persoon kan niet slapen van de spreekbeurt die hem te wachten staat, vreet zijn nagels op als hij een afspraak heeft met een onbekende, en durft niet naar feestjes. Verlegenheid beïnvloedt je carrière, je liefdesleven, je communicaties met wie dan ook. Het grijpt keihard in in alle hoeken van het leven.

Overmatig bewustzijn

Iemand die met verlegenheid kampt is zich zeer bewust van de lichamelijke angstreacties die al of niet plotseling optreden. Zodra de eerste symptomen van een 'verlegenheidsaanval' opkomen probeert hij heel hard een blunder te voorkomen terwijl sterk negatieve gedachten door zijn hoofd spoken. Hij neemt de buitenwereld niet meer goed waar maar is gefocust op zichzelf: Hij observeert zichzelf van top tot teen. Dit overmatige bewustzijn van zijn plaats in het geheel, bijvoorbeeld in de klas, in de vergadering, op het werk, in de familiekring enz, maakt dat de verlegene voor zijn gevoel fouten gaat maken in gesprekken. Om dit tegen te gaan zegt de verlegen mens maar liever helemaal niets en komt ten onrechte koel, gesloten en afstandelijk over.

Typen verlegenheid

Er zijn mengvormen van verlegenheid maar grofweg zijn er drie indelingen:
Angst voor menselijk contact
Verlegenheid kan in de eerste plaats optreden als gevolg van een onontwikkeld vermogen tot menselijk contact. Het betreft het vermogen om met een vreemde een gesprek te beginnen, of met iemand van het andere geslacht, en dit gesprek vervolgens gaande te houden. Het ontstaat door een gebrek aan contacten in het verleden, waardoor de ervaring om met andere mensen te spreken onder de maat is. Indien contacten worden vermeden is er sprake van deze vorm van verlegenheid, dat eigenlijk gewoon 'angst voor het onbekende' is. Als deze angst in hoge mate aanwezig is wordt zelfs de hele buitenwereld vermeden en raakt de persoon sociaal geïsoleerd. De persoon wordt dan schuw genoemd omdat hij zich afzondert. Op deze vorm van verlegenheid rust een enorm taboe.

Angst voor negatieve beoordeling
De angst voor negatieve beoordeling is een angst om afgewezen te worden. Contacten kunnen gedwarsboomd worden door verlegenheid. Er bestaat een angst dat anderen een gebrek zullen ontdekken, dat ze je zullen uitlachen of belachelijk maken, of angst dat je niet aardig wordt gevonden. Angst om bekeken en gewogen te worden, te licht bevonden, of de toets met anderen niet te kunnen doorstaan. Het is een diepe angst om af te gaan. Dit alles speelt zich af in het hoofd van de verlegen persoon, maar is een irrationele angst die ontstaat door teveel bezig te zijn met secundaire zaken. Dusdanig bezig zijn met jezelf, waardoor je niet meer weet waar een gesprek over gaat, en natuurlijk gaat het dan mis als er bijvoorbeeld een vraag wordt gesteld en de ogen op jou gericht zijn...

Perfectionistische instelling
Verlegen mensen die perfectionistisch van aard zijn, zijn geneigd negatief te denken en voelen zich gekrenkt als de omgang met anderen in hun ogen niet goed verloopt. De verlegene stelt hierbij onredelijk hoge eisen aan zichzelf en contacten met anderen, en juist de omgang met anderen is niet geheel te overzien. Toch verwacht hij keer op keer van zichzelf dat het 'deze keer goed moet gaan', waarna hij zichzelf ook telkens weer teleurstelt en zichzelf ziet 'falen'. Met andere woorden: Hij kan niet waarmaken waar hij op had gehoopt, en voedt zichzelf met deze gedachten. Met deze negatieve instelling gaat hij een volgend contact in en stuit weer op zijn 'mislukkingen', waarna de vicieuze cirkel rond is. Anderen hoeven niets van deze vorm van verlegenheid te merken.

Verlegenheid is normaal

In de volgende situaties is het volkomen normaal om onzeker te zijn en meer of minder spanning te voelen:

Sollicitatiegesprek of functioneringsgesprek met werkgever
Tijdens vergaderingen
Omgang met bepaalde collega's
Spreekbeurten, presentaties en voordrachten
Binnenkomen in een kamer vol mensen
Een ander om hulp vragen
Kennismaken met iemand van het andere geslacht
Tijdens conflicten en ruzies
Bij lachende mensen als je ze voorbij loopt
Voor een kassa in de rij staan

Karakter en omgang met verlegenheid

Zoals gezegd is het heel gewoon om af en toe wat verlegenheid te voelen of om de kat uit de boom te kijken. Vanaf welk moment kun je dan zeggen of je echt verlegen bent? Er zijn geen vaste regels voor aan te geven en deels is het ook cultureel bepaald. In de huidige tijd in West Europa wordt assertiviteit vaak overgewaardeerd, maar sommige mensen hebben nu eenmaal een langere tijd nodig om te 'ontdooien'. Zodra een kind dus wat bedeesd is, wordt het direct als probleemkind gezien. Het gevaar is dat ouders hun kind ten onrechte gaan labellen met 'mijn kind is verlegen' zonder zich af te vragen wat de gevolgen hiervan voor het kind zijn.

De meeste mensen herkennen hun eigen verlegenheid maar al te goed, anderen noemen zichzelf al verlegen terwijl het louter gaat om een normale onzekerheid in bepaalde sociaal moeilijker situaties. De een gaat met verlegenheid wat losser om dan een ander, die er een heel punt van maakt. Het staat vast dat van nature pessimistisch ingestelde mensen, ingegeven door karakter, verlegenheid sterker ervaren dan diegenen die er minder zwaar aan tillen. Ook mensen die het idee hebben alsmaar te moeten presteren, kunnen sterk lijden aan verlegenheid.

Wacht niet af

Een afwachtende houding werkt verlegenheid in de hand, een assertieve houding daarentegen zal verlegenheid in eerste instantie slechts maskeren, maar later een mogelijkheid blijken te zijn om verlegenheid echt te overwinnen. Wacht dus niet af wat een ander gaat zeggen, maar zorg er altijd voor dat je zelf de eerste bent die zijn mond open doet in welke situatie dan ook. Je hebt direct winst te pakken als je jezelf hierin traint, immers, nu is het aan de ander om op jou te reageren en in plaats van anderen, beheers JIJ de situatie. Verder is een key factor om te blijven luisteren. Blijf geconcentreerd op de ander(en), en laat je gedachten niet afdwalen. Stel vragen zodat je ook daadwerkelijk bij een gesprek betrokken blijft. Wacht hier niet te lang mee, want natuurlijk gaat al die aandacht naar jou toe als je eerst lang hebt gezwegen om dan toch plots iets te zeggen. Aandacht die je confronteert met je verlegenheid. Blijf die situatie dus voor.

Voel je niet minder!

Verder is het zaak om je in geen geval minder te voelen dan anderen. Als je dat moeilijk afgaat zeg dan bewust tegen jezelf, in gedachten, dat die ander eigenlijk 'niets voorstelt' en herhaal die gedachte telkens als je denkt het moeilijk te krijgen. Vervang dus indien nodig je eigen negatieve gedachten over jezelf in gedachten over die ander: "Moet je die malloot horen praten" enz. Je kunt jezelf sterker gaan voelen door deze trucs, zodat je uiteindelijk ALLE gedachten kunt loslaten en je beter kunt verdiepen in waar het allemaal om gaat, bijv. een gesprek, een vergadering, een kennismaking. Maak jezelf dus eerst bewust overassertief in gedachten, en handel er zoveel mogelijk naar, om later de balans te vinden.

Gesprekken trainen

Hoewel de online wereld essentiële zaken mist zoals intonatie en gebaren van anderen, kun je vele gesprekken trainen door op Internet in chatrooms te 'leren' converseren met wildvreemden. Door interactie met anderen leer je welke reacties wel en niet werken op andere mensen en ook waarom. Je ontwikkelt op simpele wijze gespreksvaardigheden die je van pas kunnen komen in het echte leven, zodat je op een dag tot de conclusie komt dat je verlegenheid eigenlijk geen serieus bezwaar is.

'Deep rivers run quiet.' ~ Haruki Murakami