Schaamte: een psychologische verkenning

Schaamte is niet zo onschuldig als het lijkt. Schaamte is een gevoel tekort te schieten ten opzichte van het ideaal dat men van zichzelf heeft gesteld. Kenmerkend van schaamte is dat men tijdens voorvallen wenst een ander te zijn.

In geheugen gegrift

Rita Kohnstam heeft eens een onderzoek gedaan naar schaamte onder een groep studenten. Zij werden gevraagd een ellendige gebeurtenis op te schrijven. De meeste verhalen wezen op een gebeurtenis waarbij men zich had geschaamd.

Wat is schaamte?

Helen Lynd onderscheidt drie kenmerken van schaamte:

• Schaamte voelt alsof men te kijk is gezet: men voelt zich van God en mens verlaten en kan wel door de grond zakken. Als de schaamte ons overvalt zien we onszelf door de ogen van een ander. Schaamte maakt ons bewust van onszelf. Meestal is de confrontatie met de schaamte onverwacht en ongewild.
• Het effect van een beschamende ervaring is een verlies van vertouwen: de wereld kan niet worden geaccepteerd als een veilige plaats. Je voelt je vreemdeling daar waar je je thuis hoort te voelen. Schaamte treft ons hele bestaan. Je kunt anderen niet verantwoordelijk maken voor je schaamte.
• Besef van onzekere communicatie: over schaamte valt niet te spreken. Als je vertelt waarvoor je je schaamde voel je opnieuw de pijn. Mensen denken vaak dat schaamte meestal over ‘kleinigheden’ gaat.

Wat kan de pastor doen?

Het is belangrijk daar aandacht wordt gegeven. Tegenover schaamte staan de geijkte kerkelijke rituelen machteloos. Schuldbelijdenis en biecht lijken irrelevant vanwege het private en onschuldige karakter van het zo akelige gemis. Vanwege het triviale en particuliere karakter van de schaamte moet een groot deel van het eigen leven worden bloot gegeven, zonder dat hiervoor de zekerheid van bevestiging wordt terug ontvangen.

Dynamiek

Schaamte vloeit voort uit een gebrek aan zelfbeheersing en een gebrek aan inschatting van het meest gepaste gedrag, waardoor het Ik-ideaal wordt bepaald. Het Ik-ideaal wordt gevormd in de interactie tussen ouders en kind, door wat het kind door zijn ouders wordt voorgeleefd. Het Ik-ideaal past in een tijd waarin het individu centraal staat. En het belang van collectief minder betekenis heeft. Juist door het verheffen van de individualiteit tot norm krijgt schaamte meer de nadruk. Prestatie op individueel niveau zijn belangrijk in deze tijd waardoor falen steeds meer voorkomt. Zulk falen is kwetsend voor het eigen zelfbesef. Het wordt ervaren als een narcistische kwetsuur, als een gemis aan erkenning en waardering waarop men recht zou hebben gehad als men zou hebben gescoord. Zo’n krenking is pijnlijk maar ook noodzakelijk.