De culturele invloed op psychische problemen

In dit artikel worden de factoren besproken die invloed hebben op culturele verschillen in het ontstaan en het omgaan met psychische stoornissen. Het doel van dit artikel is het bieden van een helder overzicht van deze verschillen. Deze informatie is nuttig voor mensen die meer willen weten over crossculturele verschillen op psychopathologisch gebied.

Inleiding

Cultuur wordt op verscheidende wijzen gedefinieerd in de literatuur, maar een kenmerk dat vaak wordt beschreven is dat deze de gemeenschappelijke normen, waarden en overtuigingen omvat. Normen hebben invloed op de persoon, doordat deze geschreven en ongeschreven regels voorschrijven die zijn of haar gedrag beïnvloeden. Waarden en overtuigingen bieden de persoon daarnaast een kader voor denken, evalueren en handelen. De gemeenschappelijkheid van deze drie binnen een cultuur zorgt voor gelijkenissen tussen personen in die cultuur en verschillen van deze personen met mensen uit andere culturen.

Psychische stoornissen komen in vele variaties voor. Daarbij spelen individuele verschillen tussen personen een rol. De invloed die cultuur heeft op de mensen daarbinnen zal daarnaast ook voor diversiteit zorgen. De vraag is welke factoren daaraan bijdragen en hoe deze verbonden zijn aan de culturele normen, waarden en overtuigingen.

In dit artikel wordt behandelt welke culturele kenmerken invloed hebben op de ervaring van psychische problemen. De beïnvloedende factoren zullen worden beschreven vanuit de verschillen tussen complexe, westerse culturen en traditionele, oosterse culturen. Het complexe en westerse verwijst naar de focus op individualiteit en een industriële cultuur. Bij de traditionele en oosterse culturen ligt de nadruk op de familie en de gemeenschap en er is geen hoge mate van industrialisering. Dit onderscheid tussen complexe en traditionele culturen is niet zo eenduidig als het in dit artikel beschreven wordt, maar het biedt een inzicht in de verschillen en maakt vergelijking mogelijk.

Culturele overtuigingen over psychische problemen

Een belangrijke factor bij de ervaring van psychische klachten binnen een cultuur is de overtuiging die gedeeld wordt ten aanzien van mensen met een psychische stoornis. Discriminatie en stigmatisatie van personen met psychische problemen vinden plaats in complexe en traditionele culturen. Deze mensen worden gezien als gevaarlijk en onvoorspelbaar. Dit kan leiden tot afwijzing, wat het zelfvertrouwen verlaagd en de persoon uitsluit van de samenleving.

Bij de traditionelere culturen wordt niet alleen de persoon, maar ook diens familie gestigmatiseerd. Dit kan leiden tot het ontkennen van de stoornis door de familie en de persoon, en daarnaast kan het leiden tot somatisatie van psychische problemen. Somatiseren is het toewijzen van klachten aan lichamelijke problemen. Daarbij is somatisatie het ervaren van lichamelijke klachten zonder dat er een medische oorzaak wordt gevonden. Somatisatie komt buiten de westers georiënteerde landen in hogere mate voor. Somatoforme klachten zijn de uitingen van lichamelijke problemen in absentie van een medische oorzaak. Uit onderzoek blijkt het uiten van depressieve klachten ten opzichte van somatoforme klachten bij mensen in India meer sociale nadelen met zich mee te brengen.

De biologische psychologie en de medische psychologie hebben in complexere culturen een nieuwe kijk op het ontstaan van psychische stoornissen belicht. Er zijn genetische oorzaken gevonden voor een sterke aanleg voor specifieke psychische klachten. Een vraag die hierbij gesteld kan worden is hoe dit de interpretatie en het denkbeeld ten opzichte van psychiatrische patiënten binnen die culturen beïnvloedt. Een genetische basis geeft meer blijk aan ontkombaarheid en zal in die zin eerder beoordeeld worden als een ziekte waar de persoon door is getroffen. Toch ligt er in de westerse wereld ook een sterke nadruk op individualiteit en eigen verantwoordelijk. Deze norm kan voor de personen met psychische beperkingen in de samenleving een negatief effect hebben, omdat de gemeenschap hen geen hulp biedt. Deze twee aspecten zullen verder onderzocht moeten worden voor er conclusies kunnen worden getrokken.

Tegenover de individualiteit staat de collectiviteit, die vooral in traditionele culturen sterk aanwezig is. De eerder genoemde aansprakelijkheid tegenover het gezin in bepaalde culturen brengt met zich mee dat de persoon niet alleen staat in het overkomen of het accepteren van zijn of haar problemen. De familie en soms de gemeenschap bieden naast steun ook vaker een maatschappelijk geaccepteerde plek voor deze persoon in de samenleving. Een interessant en vaker besproken voorbeeld van dit verschil tussen de omgang met personen met psychische problemen in geïndustrialiseerde en traditionelere culturen is gevonden in een onderzoek naar schizofrenie. In traditionele culturen als Colombia, Nigeria en India werden mensen met schizofrenie meer opgenomen in de maatschappij en aanzienlijk meer personen herstelden na verloop van tijd. Dit schijnt een nieuw licht op het eerder besproken denkbeeld in traditionele culturen. Stigmatisatie en somatisatie zijn waarschijnlijk niet altijd het gevolg. Een reden voor deze opvallende verschillen zou betrekking kunnen hebben op de vorm van de psychische klachten. Schizofrenie wordt misschien meer als een ziekte erkent dan bijvoorbeeld een depressie. Daarnaast is het belangrijk om de verschillen binnen de traditionele culturen niet te vergeten. Wat in het ene land of gebied de norm is, hoeft niet voor andere gebieden te gelden. Deze bespreking gaat verder buiten het onderwerp van dit artikel. Naast deze verschillen in visies zijn er ook andere overtuigingen die invloed hebben op erkenning en ervaring van psychische stoornissen.

Mensbeeld en gezondheidszorg

In westerse, complexe culturen heeft Descartes’ dualisme een sterke invloed gehad op het heersende mensbeeld. Het interactieve dualisme van Descartes beschrijft de scheiding van lichaam en geest. De twee bestaan onafhankelijk van elkaar, maar beïnvloeden de persoon en zijn of haar gedrag in hun interactie. Hoewel er tegenwoordig veel theorieën zijn die Descartes’ theorie ontkrachten, heeft het gemaakte onderscheid tussen lichaam en geest nog steeds invloed op de ervaring van psychische stoornissen binnen deze culturen. Sommige klachten worden hierdoor eerder toegeschreven aan psychologische oorzaken dan in traditionele culturen, zoals China. In de Chinese cultuur ligt de nadruk op het lichaam als middelpunt waarmee alles in verbinding staat. Het somatiseren van psychische klachten is een meer sociaal geaccepteerde vorm van het uiten van problemen. Het onderscheid tussen lichaam en geest in westerse culturen is terug te vinden in de scheiding van lichamelijke en geestelijke gezondheidszorg.

In Aziatische landen varieert de geestelijke gezondheidszorg in sterke mate binnen de culturen. Vooral in ontwikkelingslanden is de geestelijke gezondheidszorg sterk ondervertegenwoordigd. Organisaties waar hulp gezocht kan worden zijn niet overal aanwezig, waardoor het moeilijker wordt om hulp te vragen. Dit versterkt weer de stigmatisatie van psychiatrische patiënten. De zorg voor patiënten ligt hierdoor vaak bij de familie. Soms wordt steun gezocht bij helers binnen de gemeenschap, die via religieuze of spirituele paden de persoon hulp bieden.

Conclusie

De normen, waarden en overtuigingen die de ervaring van psychische stoornissen binnen bepaalde culturen beïnvloeden zijn niet eenduidig. Het denkbeeld dat heerst binnen een cultuur kan een sterke invloed hebben op de omgang met en het oordeel over mensen met een psychische stoornis. Het stigma dat er heerst rondom psychische problemen speelt hierbij een belangrijke rol. Daarnaast spelen de factoren individualiteit en collectiviteit mee. In culturen waar de gemeenschap en het gezin een prominente plaats hebben lijken mensen met psychische problemen een meer sociaal geaccepteerde deelname aan de samenleving te genieten. Zoals eerder in het artikel genoemd moet er nog meer onderzoek worden verricht naar de verschillen tussen traditionele culturen. De focus van dit vervolgonderzoek kan gericht worden op de verschillen tussen stigmatisatie en acceptatie, een interessante uitkomst zal zijn dat er meer zicht is op de factoren die de culturele normen beïnvloeden. Naast deze denkbeelden is ook het verschil in overtuiging ten opzichte van het mensbeeld binnen culturen besproken. Naast de invloed van invloedrijke theorieën als die van Descartes, zal geloof ook een belangrijke rol spelen bij de verschillen tussen mensbeelden. Andere onderzoeken hebben zich meer gericht op dit onderwerp.

Naast de overtuigingen binnen de cultuur heeft ook de organisatie van de gezondheidszorg in bepaalde culturen invloed op de ervaring van psychische stoornissen. Deze factor wordt tevens beïnvloed door de eerder genoemde overtuigingen. De aan- of afwezigheid van geestelijke gezondheidszorg speelt een prominente rol bij de erkenning van psychische stoornissen. Somatisatie zal eerder plaatsvinden wanneer de psychiatrie binnen een bepaalde cultuur niet bestaat.

Dit literatuuronderzoek richt zich vooral op het beschrijven van de verschillen tussen de complexe en traditionele culturen. Dit onderscheid is niet zo eenduidig als het in dit artikel wordt beschreven. Daarnaast heeft dit onderzoek de beperking dat alleen binnen het kader van verschillen in denkbeelden en overtuigingen naar factoren heeft gezocht. Er zullen andere factoren zijn die bijdragen aan de verschillen in de ervaring van psychische problemen tussen de culturen.
De informatie in dit artikel wil bijdragen aan helderheid in de verschillen in ervaring van psychische problemen bij personen uit diverse culturen. Vooral voor de gezondheidszorg is het van belang de verschillen te erkennen en om daarnaast de behandeling bij het referentiekader van de hulpvrager aan te sluiten. © 2008 - 2010 Oosterink, gepubliceerd in Psychologie (Mens en Samenleving) op 13-06-2008. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Oosterink is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Psychiatrische visies: De psychiatrie kent 3 visies over hoe een psychiatrische stoornis te verklaren is; de biologische-, psychologische- en sociale verklaringen.
• Wat doet een psychiater?: Een psychiater behandelt mensen die psychische stoornissen of andere problemen hebben. Voorbeelden hiervan zijn stemmingsstoornissen (depressies), persoonlijkheidsstoornissen en psy…
• Psychische stoornissen door een lichamelijke aandoening: Een of meer psychische problemen die voortkomen uit lichamelijk ziekten. Iemand die psychische problemen door zijn ziekte heeft, kan zich hier niet va…
• Positieve psychologie: Geluk? Wanneer ben je nu precies gelukkig? Komt dit door wat je meemaakt, wat je voelt, hoe je denkt of wat je bezit? Dit artikel gaat over de wetenschappelijke ideeën over geluk.
• Culturele variatie in de motieven van personen met anorexia: In dit artikel worden de verschillen benadrukt in achtergronden van personen met anorexia nervosa in verschillende culturen. Anorexia is een veel…

Bronnen en/of referenties

• Dale, van (2007). Verkregen op 11 april, 2007, van http://www.vandale.nl/vandale/opzoeken/ woordenboek/ zoekwoord=psychologiseren
• Fancher, R. E. (1996). Pioneers of psychology. New York, NY: W. W. Norton & Company, Inc.
• Gray, P. (2007). Psychology. New York, NY: Worth Publishers.
• Kilhstrom, J. F. & Kilhstrom, L. C. (2001). Somatization as illness behaviour. Advances in Mind-Body Medicine, 17, 240-243.
• Lauber, C. & Rössler, W. (2007). Stigma towards people with mental illness in developing countries in Asia. International Review of Psychiatry, 19, 157-178.
• Lee, S. (1995). Self-starvation in context: Towards a culturally sensitive understanding of anorexia nervosa. Social Science & Medicine, 41, 25-36.
• Molen, H. T. van der, Perreijn, S. & Hout, M. A. van den (1997). Klinische psychologie: Theorieën en psychopathologie. Groningen, Nederland: Wolters-Noordhoff.
• Oudenhoven, J. P. van (2002). Cross-culturele psychologie. Bussum, Nederland: Coutinho.