InfoNu.nl > Mens en Samenleving > Sociaal cultureel > Kallemooi op Schiermonnikoog – Pinkstertraditie met haan

Kallemooi op Schiermonnikoog – Pinkstertraditie met haan

Kallemooi op Schiermonnikoog – Pinkstertraditie met haan Het Waddeneiland Schiermonnikoog heeft verschillende tradities waar de eilandgemeenschap zeer aan hecht. Een van die tradities speelt rond Pinksteren en heet Kallemooi. Het is een meifeest en een eeuwenoud gebruik dat nog altijd levendig wordt gevierd op het eiland en waarbij een haan een hoofdrol speelt. Kallemooi is rond en op Pinksteren en gaat gepaard met het drinken van kallemooibitter, kermis, dansen en veel gezelligheid. Kallemooi wordt alleen nog op Schiermonnikoog gevierd. Het is een vruchtbaarheidsritueel en een gebruik ter bescherming van eilanders. In de 21ste eeuw komt er wat weerstand; dierenliefhebbers lopen te hoop tegen het gebruik van een dier in de traditie. Het zou op z’n zachts gezegd niet diervriendelijk zijn en op z’n hardst gezegd om dierenmishandeling gaan.

De traditie met de haan in een mast


Kallemooi op Schiermonnikoog

Kallemooi is een vruchtbaarheidsfeest dat rond en op Pinksteren op Schiermonnikoog wordt gevierd. Het begint op de zaterdag voor Pinksteren en eindigt op de woensdag erna. Op de avond voor Pinksteren worden er diverse rituelen uitgevoerd. Onderdeel van het gebruik is een haan die gestolen wordt bij een van de eilandgenoten. De haan wordt in een mand gestopt die aan de Kallemooimast is bevestigd, een 18 tot 20 meter hoge paal die verticaal wordt geplaatst met de Kallemooivlag in top. De haan blijft tot de dag na Pinksteren in zijn mand, hoog in de mast.

Zoutkamp en Peasens

Het Kallemooifeest wordt alleen nog op Schiermonnikoog gevierd, naar Noors voorbeeld. Voorheen kende men in Zoutkamp, Paesens en langs de Hollandse kust vergelijkbare feesten. Het Duitse Waddeneiland Borkum viert een soortgelijk feest en de midzomerfeesten in Scandinavië en de Baltische Staten lijken op Kallemooi. Al die feesten gaan gepaard met het oprichten van een mast en hebben een haan die centraal staat.

Wat betekent Kallemooi

Waar het woord Kallemooi vandaan komt? Er zijn verschillende verklaringen. Zo zou het een verbastering zijn van 'Call the May' of van 'kale mei', een 'kale meiboom'. Kallemooi is een meifeest en 'keale maeibeam' is Schiermonnikoogs voor kale meiboom. In de negentiende eeuw en de eeuwen daarvoor werden er meer voorjaarsfeesten gevierd. Het Kallemooi rond Pinksteren is daar nog een overblijfsel van. Volgens een andere verklaring is Kallemooi afkomstig van het oud Noorse woord 'kallen' dat 'roepen' betekent. 'Mooi' is in deze verklaring dan weer een verbastering van 'mei’. Weer anderen menen dat het woord ‘kalle’ aan het oud-Germaanse woord 'gallus' refereert, dat ‘haan’ betekent.

Traditie op het Waddeneiland

Kallemooi wordt in de huidige vorm sinds 1880 gevierd. Het is een traditie vol symboliek die in de samenleving van Schiermonnikoog is geworteld.

Kallemooi Commissie

Het feest wordt geleid door de Kallemooi Commissie, ook wel Pinkster Commissie genoemd, die uit elf leden bestaat. De mannen zijn te herkennen aan hun half-hoge hoeden met wit-groen lint en een rozet op de revers. Op het lint om de hoed staat ‘Kallemooi’ te lezen. De Kallemooi Commissie plaatst de Kallemooimast om ongeveer 23:30 uur op de zaterdag voor Pinksteren.

Kallemooimast

De Kallemooimast is een belangrijk element in de traditie. Dat is de ‘keale maeibeam’. Het is een dikke paal van 18 tot 20 meter hoog. Aan de mast zitten vier touwen die refereren aan de vier windstreken en die nauwkeurig gericht worden door een aantal sterke kerels onder leiding van de leden van de Kallemooi Commissie. De mast wordt op een door traditie bepaalde plek gezet, in het midden van het dorp, tussen herberg en kerk. Bovenin is een groene twijg gebonden en in top wappert een rood-wit-blauwe vlag met het woord 'Kallemooi' in de witte baan. Aan de paal is een ra bevestigd en op de kruising van dwarshout en mast is de mand met de haan vastgeknoopt. Aan de ra hangt aan elk uiteinde een lege kruik of hangen enkele lege flessen. Die flessen of kruiken symboliseren de feestvreugde. De Kallemooimast wordt op de woensdag na Pinksteren ontmanteld.

Kallemooibitter

Staat de Kallemooimast eenmaal goed op z’n plek, dan is het tijd voor een Kallemooibitter, een alcoholisch slokje. Rond middernacht voor Pinksteren wordt een Kallemooibitter gedronken en wordt er geklonken. Daarna barst het feest in de nabijgelegen horecagelegenheid los.

Kallemooihaan

In de mand aan de Kallemooimast wordt een levende haan opgesloten. De mand is ruim en meet 140 bij 60 en 70 centimeter. Volgens traditie moet hij door een jonge eilander gestolen worden uit een van de kippenhokken op het eiland. Het gaat dan om de vetste en best kraaiende haan van Schiermonnikoog. Sommigen zien hierin een oud Germaans gebruik, waarbij magische kracht wordt toegedicht aan het stelen. Dat ‘stelen’ gaat op Schiermonnikoog met een knipoog, al houden kippenboeren hun hokken die dagen voor Pinksteren goed in de gaten. Het is de enige diefstal op het eiland waartegen de politie niet optreedt. Welbeschouwd gaat het meer om een lening dan om een diefstal; de eigenaar krijgt de haan na Kallemooi weer terug. Als de haan eenmaal in de mand zit wordt er een rondedans gedaan door de mannen. Daar mag geen enkel meisje bij aanwezig zijn.

De Kallemooi Commissie voor het gemeentehuis van Ameland / Bron: Collectie Jan BlaakDe Kallemooi Commissie voor het gemeentehuis van Ameland / Bron: Collectie Jan Blaak

Ameland

Soms, heel soms wordt er een haan van elders gehaald. In 1972 miste Douwe Appelman (op de foto de man met de pet) uit Nes op Ameland plotseling zijn haan. De Amelanders vieren geen Kallemooi en zijn niet beducht op mogelijke haanstelerij: het was een makkelijke prooi voor de dief van het buureiland. Na het feest bracht de Kallemooicommissie de haan weer terug. Burgemeester Siderius (derde van links) dronk er daarna met de mannen van Schiermonnikoog een borrel op in de naast het gemeentehuis gelegen horecagelegenheid. Dat gemeentehuis stond toen nog middenin Nes.

Noormannen

En waarom zit die haan zo hoog in de mast? Er gaat een verhaal dat vertelt dat het dier dan goed kan zien of de Noormannen komen. Met zijn luid gekraai zou hij dan de eilanders kunnen waarschuwen.

Haan

De haan staat symbool voor vruchtbaarheid. Doordat de haan gestolen wordt krijgt hij magische kracht. Het dier heeft voedsel in de vorm van geweekt brood tot zijn beschikking en brengt zo de Pinksterdagen op 18 meter hoogte door. Op derde Pinksterdag wordt de mast gestreken en de haan in optocht naar zijn rechtmatige eigenaar teruggebracht.

Pinksterkermis en Kallemooistep

Na het plaatsen van de mast is de Pinksterkermis geopend. De Pinksterkermis wordt geopend met een bal, de Kallemooistep, waarbij iedereen welkom is. Bijzonder aan de Kallemooistep is dat de mannen moeten kraaien en de vrouwen tokkelen. Het bal is een groot kippenhok met muziek en dans, gekraai en getokkel.

Pinksterrijden

Pinksterdrie, de dinsdag na Pinksteren, is het tijd voor de traditionele kinderspelletjes in het dorp. Kallemooi is ook een groot kinderfeest. De Kallemooi Commissie organiseert die festiviteiten. Op derde pinksterdag vindt om 19:00 uur het Pinksterrijden plaats, waarbij de Kallemooi Commissie op boerenwagens met paarden worden rondgereden. Pinksterrijden refereert aan de 'ommegang', waarbij vruchtbaarheid over het gewas wordt afgesmeekt. Die vruchtbaarheidsriten zijn bijna helemaal uit Nederland verdwenen.
Na het pinksterrijden is het tijd om de Kallemooimast neer te halen.

Zorg voor de haan

Dierenrechtenorganisaties maken zich grote zorgen over het welbevinden van de haan. Zij pleiten voor aanpassen van de traditie omdat het dierenleed zou veroorzaken. Eilanders hechten juist aan hun traditie.

In 2015 schreef de Stichting Landelijke Inspectiedienst Dierenbescherming een advies aan de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, met voorwaarden voor goede zorg voor de haan. De Kallemooi Commissie houdt zich sindsdien aan die voorwaarden en paste het gebruik op onderdelen aan.

De voorwaarden zijn:
  • Ruim voldoende eten en drinken;
  • ruim voldoende ruimte;
  • bescherming tegen weersinvloeden;
  • webcam in de mand;
  • controle door een dierenarts.

Rechtszaak vanwege de haan

De afspraken gaan sommige dierenactivisten niet ver genoeg. Zij stappen begin 2019 naar de rechter, want ze vinden dat er omwille van een feest een dier wordt mishandeld. De haan zou door angst en stress te lijden hebben onder de traditie. Ze vinden dat Gemeente Schiermonnikoog geen vergunning meer moet geven voor dit feest en dat de Kallemooi Commissie op zoek moet naar een alternatief voor de haan. De rechter oordeelde in maart 2019 dat er geen sprake is van dierenmishandeling. Comité Dierennoodhulp laat het er niet bij zitten en stapt naar de Raad van State. De haan zou bovenin de mast last van angst en stress hebben en dat is geestelijke mishandeling, vindt Comité Dierennoodhulp.

Schiermonnikoog

Legenda
A. Schiermonnikoog
B. Kallemooimast

Lees verder

© 2019 Piejet, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Bosch - verdwenen Waddeneiland bij SchiermonnikoogBosch - verdwenen Waddeneiland bij SchiermonnikoogEnkele eeuwen geleden was de rij Waddeneilanden een aantal eilanden rijker. Tot in de late Middeleeuwen lag voor de kust…
Katten schieten op Schiermonnikoog en andere WaddeneilandenKatten schieten op Schiermonnikoog en andere WaddeneilandenElk Waddeneiland heeft last van verwilderde katten. De huisdieren zijn roofdieren geworden die niet in de natuur thuisho…
Borkum, het Duitse eiland voor de Nederlandse kustBorkum, het Duitse eiland voor de Nederlandse kustHet is kleiner dan Schiermonnikoog, ontbeert de mooie dorpjes van Ameland en de rust van Vlieland, toch is Borkum, het D…
Ameland - ontstaan van een WaddeneilandAmeland - ontstaan van een WaddeneilandAmeland is een betrekkelijk jong eiland. Pas sinds duizend jaar wonen er mensen. Het eiland ligt tussen Terschelling en…
Simonszand - zandplaat tussen Schiermonnikoog en BorkumSimonszand - zandplaat tussen Schiermonnikoog en BorkumSimonszand is een onbewoonde zandplaat in het zeegat tussen het Nederlandse waddeneiland Schiermonnikoog en het Duitse w…
Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: Pexels, Pixabay
  • https://www.schiermonnikoog.net/schier/informatie/historie/kallemooi.htm geraadpleegd op 16 februari 2019
  • https://www.schierweb.nl/geschiedenis/tradities/ geraadpleegd op 16 februari 2019
  • https://nos.nl/artikel/2271666-rechtszaak-om-traditie-kallemooi-haan-drie-dagen-vast-op-18-meter-hoog.html geraadpleegd op 16 februari 2019
  • https://schiermonnikoog.info/nl/evenement/271/kallemooi.html geraadpleegd op 16 februari 2019
  • https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/dierenmishandeling-of-traditie-tijdens-pinksterfeest-kallemooi-verblijft-een-haan-drie-dagen-in-een-mandje-in-een-vlaggenmast~b49392d5/ geraadpleegd op 16 februari 2019
  • https://www.waddeneilandenvakantie.nl/evenementen/kallemooi/ geraadpleegd op 16 februari 2019
  • http://www.nieuwschiertje.nl/kallemooi.html geraadpleegd op 16 februari 2019
  • https://www.lc.nl/friesland/Vijf-vragen-over-de-eilander-traditie-Kallemooi-waarover-vandaag-een-rechtszaak-dient-24169418.html geraadpleegd op 16 februari 2019
  • https://www.omropfryslan.nl/nieuws/808500-tegenstanders-doen-aangifte-tegen-kallemooi geraadpleegd op 16 februari 2019
  • https://www.schiermonnikoog.nl/in-de-gemeente/nieuws_42819/item/pinksterfeest-op-schiermonnikoog-kallemooi_42073.html geraadpleegd op 16 februari 2019
  • http://www.waddenkiosk.nl/index.php?option=com_content&view=article&id=74&Itemid=240 geraadpleegd op 16 februari 2019
  • https://www.meertens.knaw.nl/cms/nl/component/content/article/42-nederlandse-etnologie/feesten/141189-pinksteren geraadpleegd op 16 februari 2019
  • https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/strijd-om-haan-in-mast-tijdens-feest-op-schiermonnikoog-nog-niet-gestreden~b493510d/ geraadpleegd op 2 mei 2019
  • Afbeelding bron 1: Collectie Jan Blaak

Reageer op het artikel "Kallemooi op Schiermonnikoog – Pinkstertraditie met haan"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Piejet
Laatste update: 02-05-2019
Rubriek: Mens en Samenleving
Subrubriek: Sociaal cultureel
Special: Nederlandse Waddeneilanden
Bronnen en referenties: 15
Schrijf mee!