Staatsinrichting: De eerste kamer (deel 2)

Hoever reiken de bevoegdheden van de eerste kamer. Is de eerste kamer een verouderde instelling die er niet meer tot doet in onze huidige democratie?

Geringe bevoegdheden

De ondergeschikte rol van de Eerste Kamer in de verhouding tussen regering en Staten-Generaal blijkt ook uit de geringe bevoegdheden die de Eerste Kamer heeft bij de procedure van wetgeving. In tegenstelling tot de Tweede Kamer heeft de Eerste Kamer niet het recht om wetsontwerpen te amenderen (te veranderen). De Eerste Kamer heeft ook niet het recht van initiatief (het recht om zelf wetsontwerpen in te dienen). De Eerste Kamer kan wetsontwerpen daarom alleen in hun geheel goedkeuren of verwerpen. Het gevolg is dat de debatten in de Senaat zich beperken tot de grote lijnen. Tot verwerping van wetsontwerpen komt de Eerste Kamer overigens slechts in uitzonderingsgevallen. De Senaat pleegt zich aan te sluiten bij het oordeel van de Tweede Kamer. Alleen als do Tweede Kamer aperte fouten heeft gemaakt, wilde Eerste Kamer nog wel eens een ontwerp verwerpen.

Verwerping komt ook wel eens voor als zich in de periode tussen de behandeling in de Tweede Kamer en die in de Eerste Kamer nieuwe ontwikkelingen hebben voorgedaan die een ander oordeel rechtvaardigen. Dat laatste is soms het geval bil wetsontwerpen tot wijziging, samenvoeging en opheffing van gemeenten. Erzijn gevallen geweest waarbij de bevolking van de betrokken gemeente(n) zo krachtig protesteerde dat de Eerste Kamer er van onder de indruk raakte en anders stemde dan de Tweede Kamer. Maar in principe heeft de Eerste Kamer het recht ieder wetsontwerp te verwerpen

Tijdnood

Ook bij de begrotingsbehandeling speelt de Eerste Kamer een heel wat minder belangrijke rol dan de Tweede Kamer. Dat verschil is voor een deel het gevolg van het tijdselement. Volgens wettelijk voorschrift moeten de begrotingen door de Staten-Generaal zijn aanvaard voor het begin van het nieuwe dienstjaar (dat op 1januari begint). In de praktijk wordt aan dat voorschrift nooit voldaan. De Comptabiliteitswet (de wet die het beheer van de geldmiddelen regelt) bevat daarom, zoals gezegd, een bepaling die het de regering mogelijk maakt om alvast uitgaven (tot een bepaald bedrag) te doen.

Maar ook als deze bepaling wordt gebruikt komt de Senaat toch bijna altijd in tijdnood. Het is niet ongewoon dat de Senaat pas in maart of april over begrotingen praat die formeel allang hadden moeten zijn afgehandeld. Het ligt voor de hand dat in die situatie weinig neiging bestaat om zeer uitvoerig op de verschillende begrotingshoofdstukken in te gaan.

De Eerste Kamer pleegt de laatste jaren dit probleem als volgt op de lossen: zodra een begrotingsontwerp van de Tweede Kamer is ontvangen wordt het zonder discussie goedgekeurd, waarna later nog eens een beleids- discussie met de betrokken minister volgt. Van werkelijke invloed op de begroting kan dan natuurlijk nauwelijks nog sprake zijn. (Maar die invloed is ook bij een echte behandeling niet groot, want de Eerste Kamer mist het recht van amendement en kan dus in een aangeboden begrotingsontwerp niets veranderen.)

Opheffen of niet?

Zowel door het ontbreken van belangrijke bevoegdheden als door de vertraging die bil de behandeling van wetsontwerpen optreedt, is de Eerste Kamer dikwijls als een nutteloze en overbodige instelling gezien. De discussies over het nut van de Eerste Kamer zijn bijna even oud als de Eerste Kamer zelf. We zullen op de eventuele voor- en nadelen van de Senaat niet te diep ingaan. Voor ons is vooral van belang dat zij er is.

Een bekend argument vóór handhaving van de Eerste Kamer is de veronderstelling dat de behandeling in de Eerste Kamer een extra-garantie is voor zorgvuldigheid bij de wetgeving. We kunnen daar tegenover stellen dat de Tweede Kamer over het algemeen niet de neiging heeft om onnauwkeurig te werken en dat nauwkeurigheid alleen maar zal toenemen als de

Tweede-Kamerleden weten dat er door een ander college niet nog eens naar zal worden gekeken. In een aantal parlementaire democratieën is trouwens de Eerste Kamer afgeschaft zonder dat het tot echte onnauwkeurigheden Jij de wetgeving heeft geleid.

Een ander argument vóór handhaving van de Eerste Kamer ligt in de afkomst van de leden. De Eerste-Kamerleden zijn minder partijpolitiek gebonden en zullen, aldus de redenering, daarom meer de neiging hebben om ook op andere dan partijpolitieke belangen te letten. De feiten wijzen inderdaad uit dat de Eerste Kamer wat meer aandacht heeft voor sommige principiële aspecten dan de Tweede Kamer. Die aandacht krijgt echter vooral het karakter van wijze raadgevingen aan de regering en meestal niet van een directe beïnvloeding van het beleid.
Evenals de Tweede Kamer ontleent ook de Eerste Kamer haar bestaan aan een bepaling in de Grondwet. Voor opheffing van de Eerste Kamer is derhalve wijziging van de Grondwet nodig; dat betekent dan weer dat de Eerste Kamer over haar eigen opheffing zou moeten beslissen. Het ligt voor de hand dat een instelling met een lange traditie niet snel tot haar