InfoNu.nl > Mens en Samenleving > Religie > Geschiedenis Jodendom: commentaren, codices, responsa

Geschiedenis Jodendom: commentaren, codices, responsa

Geschiedenis Jodendom: commentaren, codices, responsa De middeleeuwse rabbijnen wisten een balans te creëren tussen de Joodse filosofie gebaseerd op de rede en de Kabbala gebaseerd op de mystiek. Rede kan leiden tot scepticisme en mystiek tot geestelijke anarchie. De rabbijnen, erfgenamen van de Talmoed en geoniem, behoedden het Jodendom voor excessen. Zij gaven Talmoedcommentaren, codices en responsa. In hun tijd bereikten die hun hoogtepunt.

Talmoedcommentatoren: Rasji en de tosafisten

Rasji

Rasji is het acroniem van rabbijn Salomo ben Izaäk van Troyes (1040-1105). Hij heeft een hele grote invloed gehad op het Joodse denken en het onderwijs. Hij heeft de hele Talmoed van commentaar voorzien en is na verschijning onmiddellijk gebruikt door Talmoed onderwijzers en -studenten.

De tosafisten zetten het werk van Rasji voort door tosafot (toevoegingen) te schrijven. Doel was de Talmoed nauwkeurig en logisch te analyseren: nieuwe richtlijnen, actualiseren wet, Talmoedstudie en diepere grondslag geven. De eerste tosafisten waren schoon- en kleinzonen van Rasji. Maar later kwamen er ook in Duitsland, de Provence, Spanje en Engeland.

Het commentaar van Rasji is te vinden aan de binnenrand van een Talmoed bladzijde; het commentaar van de tosafisten aan de buitenrand van een Talmoed bladzijde.

Codices

In Frankrijk en het Rijnland hadden de tosafisten te lijden onder de christelijke kruistochten. Toch wisten ze zich op de Talmoedstudie te concentreren en gaven les aan individuen en gemeenten.

In Spanje waren toen geen vervolgingen wat geen positieve invloed had op de Talmoedstudie. Er was behoefte aan een verkorte Talmoed. Daarom werd een codex opgesteld door Izaäk ben Jakob Alfasi van Lucena (1013-1103) onder de titel 'Halachot'. Er kwamen nog meer van zulke codices. De beroemdste is de Misjné Tora (de tweede Tora) van Maimonides.

Maimonides Misjné Tora

De Misjné Tora was een leidraad voor Maimonides' tijd, maar ook voor de Joodse staat in de toekomst. Hij gebruikte hiervoor de historische methode en bestreek daarbij het hele terrein van de halacha. Bij het lezen van de schriftelijke wet zal men ook de mondelinge wet kennen. De Misjné Tora is een rationeel werk. In zijn codex nam hij Talmoedische regels op die hij in de filosofische Gids der verdoolden bestreed.

Kenmerk van zijn codex is het humanistische standpunt bij het gebruik van de wet. In rituele zaken is hij mild. Soms moeten bepaalde wetten worden aangepast of worden ingetrokken om de massa bij de godsdienst te houden. Dit humanistische standpunt geld voor alle volkeren.

Overal was de Misjné Tora gezaghebbend. Het was de belangrijkste codex voor het Joodse leven, handelen en denken.

Responsa

De responsa vormden de media voor de Joodse wet die zich in alle westerse landen ontwikkelden. De meest beroemde responsa waren die van rabbi Gersjom van Mainz (Geb. ca. 960). Hij pleitte o.a. voor de rechten van vrouwen; scheiden was pas mogelijk na toestemming van de echtgenote.

Ook Rasji schreef responsa met name op het gebied van Joden-christenen. Christendom is volgens Rasji geen afgoderij. Joden die gedwongen waren christen te worden moesten clementie krijgen. De kleinzoon van Rasji, Rabbenoe Tam, gaf de responsa een nieuwe vorm: uitgebreide en gedetailleerde verhandelingen en discussies.

Vanaf de 13de eeuw is sprake van de klassieke periode van responsa literatuur. Dit kwam door de Joden vervolgingen. Joden hadden slechts één macht en dat was het gezag van de rabbijnen. Gezaghebbende rabbijnen waren o.a.:
  • Mozes ben Machman van Gerona (1194-1270)
  • Asjer ben Jechiël van Toledo (1250-1327)
  • Salomo Adret van Barcelona (1235-1310)
  • Meïr ben Baroech van Rothenburg (1220-1293)
Zij schreven responsa op godsdienstige, huiselijke, economische, ethische en politieke aard. Deze vormden rechtskundige precedenten van de Joodse wet.

Nieuwe codices

Maimonides' codex was te categorisch voor verdere ontwikkeling. Asjer ben Jechiël (zie hierboven) schreef een halachisch compendium RoSJ. Hij nam werk van Rasji en Maimonides over plus het werk van de tosafisten. Dit vulde hij aan met eigen argumenten. Zijn zoon Jacob ben Asjer ging dit werk weer verkorten in zijn Sefer ha toeriem (Boek van de rijen). Hij nam Maimonides' werk als voorbeeld maar liet de Tempelwetten weg. Er zijn vier onderdelen:
  1. Orach chajiem: wetten synagoge, gebeden, sjabbat, feest- en vastendagen;
  2. Joré dea: spijswetten, weldadigheid, ouders eerbiedigen en rouw;
  3. Even ha ezer: huwelijks en scheidingswetten;
  4. Chosjen ha misjpat: procesrecht, burgerlijk recht en strafrecht.
Hij citeerde zowel zijn vader als andere tosafisten.

Door christelijke vervolgingen werden Joden opnieuw verstrooid. Hierdoor ontstond onzekerheid en de behoefte aan een gezaghebbende codex. Die zou er komen met de Sjoelchan Aroech. Die bespreken we in een volgend artikel.

Lees verder

© 2011 - 2019 Etsel, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Joodse denkers: Rasji  het leven van RasjiJoodse denkers: Rasji het leven van RasjiRasji (resj, sjin en jod) is de afkorting van Shlomo Itschaki. Zijn leerlingen noemden hem Rabbenoe (onze rabbi) of Hamo…
Joodse denkers: Rasji  Bijbelcommentaar (pesjat/derasj)Joodse denkers: Rasji Bijbelcommentaar (pesjat/derasj)Rasji wilde de letterlijke betekenis van de Bijbel geven (pesjat). In zijn tijd gaven de rabbijnen de midrasj als exeges…
Geschiedenis Jodendom: Kabbala  praktische/theoretischeGeschiedenis Jodendom: Kabbala praktische/theoretischeEr hebben zich twee richtingen ontwikkeld in de Kabbala: de praktische en de theoretische richting. De Duitse school beo…
Joodse denkers: Rasji - Bijbelcommentaar in Joodse traditieJoodse denkers: Rasji - Bijbelcommentaar in Joodse traditieVoordat we beginnen met het Bijbelcommentaar van Rasji gaan we eerst in op het interpreteren van de Bijbel binnen de Joo…
Joodse denkers: Rasji  historische achtergrondJoodse denkers: Rasji historische achtergrondAan de hand van het boekje 'Rasji een middeleeuws joods denker' van Chaim Pearl beschrijven we het leven van Rabbi Sal…
Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: Hurk, Pixabay
  • Het jodendom - joodse godsdienst in historisch perspectief - Isidore Epstein

Reageer op het artikel "Geschiedenis Jodendom: commentaren, codices, responsa"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Etsel
Laatste update: 04-07-2018
Rubriek: Mens en Samenleving
Subrubriek: Religie
Special: Joodse geschiedenis
Bronnen en referenties: 2
Schrijf mee!