InfoNu.nl > Mens en Samenleving > Religie > Santeria: Cubaans syncretisme

Santeria: Cubaans syncretisme

Santeria is een vorm van religieus syncretisme dat ontstond op Cuba toen de geloofsovertuigingen van de zwarte slaven zich vermengden met het katholieke geloof van de Spaanse kolonialen. Hoe zit dat precies en wat is er in het hedendaagse Cuba nog van te merken ?

Ontstaan van santeria op Cuba

Net zoals op zoveel plaatsen in Midden- en Zuid-Amerika zorgde de komst van de Spanjaarden op het einde van de 15de eeuw voor het ontstaan van nieuwe vormen van religie. Immers, de oorspronkelijke bewoners van het eiland, de Taino-indianen, hadden hun eigen geloofsovertuigingen, de Spanjaarden probeerden dit te verdringen en te vervangen door hun eigen katholieke geloof. Tot slot brachten ook de uit Afrika (vooral regio Nigeria) overgebrachte slaven hun eigen cultussen en goden mee, iets wat op de lange duur resulteerde in een versmelting van elementen uit de verschillende religies en leidde tot het ontstaan van het Cubaanse santeria-geloof.

Orishas

De kolonisator wilde de Nieuwe Wereld “beschaven”, wat in zijn ogen betekende de eigen cultuur opleggen aan de inwoners van het nieuw ontdekte continent. Taal, godsdienst, tradities en gebruiken, alles diende van de Spanjaarden te worden overgenomen, ten koste van de bestaande gebruiken. De goden en cultfiguren die door de Taino-indianen en door de Afrikaanse slaven werden vereerd mochten niet langer aanbeden worden en in de plaats ervan kwamen de personages uit het katholieke geloof: Jezus Christus, de Maagd Maria en talrijke heiligen. Mensen moesten naar de mis, dienden te bidden zoals de Spanjaarden opdroegen en dienden de katholieke religieuze kalender te volgen. Toch slaagden de slaven (en in mindere mate de overgebleven indianen) er in hun eigen goden en cultfiguren te blijven aanbidden, eenvoudigweg door hen te laten samenvallen met de katholieke heiligen. Uiterlijk aanbeden ze Sint-Christoffel, de heilige Barbara of Sint Lazarus, voor hen schuilde hierachter echter de figuur van Aggayu Sola, Chango of Babalu Ayé, drie “orishas”, goden, uit hun ontzagwekkend uitgebreide pantheon. Wanneer de Spanjaarden toekeken, zagen ze dat het goed was: de zwarten en de indianen gingen naar de mis en baden voor het beeld van de maagd Maria of voor het kruisbeeld van Christus. De zwarte slaven wisten voor zichzelf dat ze op dat moment Yemaya of Obatala aan het aanbidden waren en lachten in het vuistje.

Syncretisme in Latijns-Amerika

Het samenvallen van heiligen en goden ging alsmaar verder en ook andere elementen raakten verweven waardoor uiteindelijk een nieuwe religie ontstond: santeria, een mengvorm van Afrikaanse Yoruba-gebruiken en het katholieke geloof, ook wel gekend onder de naam Regla de Ocha. Dit soort religieus syncretisme zien we trouwens overal op het continent opduiken: voodoo in Haïti, candomblé in Brazilië, vermenging van quechua-gebruiken met het katholicisme in de Andes, vermenging van maya-gebruiken met het katholicisme in Guatemala en Mexico (onder meer te zien op plaatsen als Chichicastenango in Guatemala, San Juan Chamula of Zinacantan in Chiapas / Mexico).

Orishas en hun kleur

Wie op Cuba interesse heeft om zich te “bekeren” en zich bij de aanhangers van het santeria-geloof aan te sluiten dient te worden “gedoopt”. Een ritueel wordt opgevoerd waarbij de nieuw ingewijde een beschermgod of –godin (orisha)wordt toegekend, met een bijhorende kleur. Elke godheid wordt immers verbonden met een kleur. De godin Yemaya (vereenzelvigd met de maagd Maria) bijvoorbeeld, de godin van de zee, is verbonden met de kleur blauw, de godin Ochun (een andere verpersoonlijking van de maagd Maria) met de kleur geel, de oorlogsgod Chango (-valt samen met Santa Barbara) met de kleur rood. Wie onder de bescherming van Chango wordt ingewijd zal de kleur rood heel vaak in zijn omgeving laten terugkeren. Vaak draagt men ook armbandjes met kraaltjes in de betreffende kleur. Na het inwijdingsritueel zal de nieuwe aanhanger een jaar lang in het wit gekleed gaan, als het ware een zuiverende overgangsperiode.

Santeria-rituelen op Cuba

Bij de santeria-rituelen hoort heel vaak muziek, vaak repetitieve trance-opwekkende muziek, waarbij percussie heel belangrijk is. Een zware trommel, gekend als “batá”, dient als een magisch instrument dat ervoor kan zorgen dat de juiste geesten opgewekt worden. Ook dierenoffers (kippen, geiten) komen vaak voor bij de rituelen. Alles wordt uitgevoerd door de zogenaamde santeria-priesters die gekend staan onder de naam babalao’s.

De babalao’s of santeria-priesters kunnen voor heel uiteenlopende zaken geraadpleegd worden. Heel vaak worden ze immers te hulp geroepen wanneer men de goden goed gezind wil krijgen ter gelegenheid van één of andere gebeurtenis. De bouw van een huis, de geboorte van een kind, het solliciteren naar een job, het afsluiten van de studies, enzovoort. Ook toekomstvoorspellingen horen bij de taken van de babalao. Met behulp van schelpen, stenen of kaarten kijkt hij in de toekomst en formuleert een (meestal nogal vage) voorspelling. Tot slot kan de hulp van een santeria-priester ook ingeroepen worden bij ziekte. Opnieuw zal hij via een ritueel de kwade geesten verjagen en zo werk maken van een spoedige genezing.

Waar is santeria te vinden of te zien ?

Heel wat Afro-Cubaanse kunst die vandaag de dag op het eiland is terug te vinden bevat elementen uit het santeria-geloof. Een heel mooi voorbeeld is het straatje Callejon de Hamel in Havana. De Afro-Cubaanse schilder Salvador Gonzalez Escalona schilderde er alle gevels van een volledig straatje van boven tot onder. De thematiek die in de grote gevelkunstwerken steekt is nagenoeg uitsluitend afkomstig uit de santeria. Ook in het straatje zelf staan heel wat bizarre kunstwerken met gerecycleerd materiaal, vaak doorspekt met boutades en uitspraken die van ver of van dicht te maken hebben met het santeria-geloof.

Precieze cijfers over het aantal aanhangers van santeria in Cuba zijn er uiteraard niet, maar vaak wordt beweerd dat het ledenaantal voortdurend in stijgende lijn gaat. Vooral onder de zwarte bevolking (en dus heel veel in het oosten van het land) maar ook bij de mulatte bevolking en zelfs hier en daar bij de blanken kent santeria behoorlijk wat succes. Wie erover wordt aangesproken zal vaak blij zijn met de aandacht voor het gegeven en er zonder veel problemen over vertellen.

Naast de santeria bestaan nog een aantal andere uitingen van syncretisme op Cuba zoals Palo Monte of het gesloten broederschap van Abakuá. Beide zijn heel weinig verspreid en uitsluitend gekend bij insiders.
© 2010 - 2019 Youriblieck, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Santería en orishas op CubaDe Santería is het meest populaire geloof op Cuba. Het is een mengeling van Afrikaanse volksreligies met het catholicism…
Voodoo: kwade krachten en poppen of normale religie?Voodoo staat over het algemeen bekend als een kwade, enge religie. Voodoo zou duister zijn, en het zou allemaal draaien…
Voodoo in NederlandIn Nederland zijn we niet erg bekend met de voodoo religie en als we al iets over voodoo horen is het vaak slecht nieuws…
Voodoo, wat houdt het precies in?Je hoort er vaak over, de mysterieuze Voodoo-religie. Maar wat houdt Voodoo nu eigenlijk in? Hier volgt enige uitleg ove…
Dwars door Cuba: het Oude Havana voorbijWie voor de eerste keer Havana bezoekt zal zich uiteraard toeleggen op het Oude Havana (zie artikel De pleinen van het O…

Reageer op het artikel "Santeria: Cubaans syncretisme"

Plaats een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Reactie

Doet Er Niet Toe, 12-11-2011 12:49 #1
Als kenner, ben ik ervan overtuigd dat de schrijver, zich alles behalve fatsoenlijk ingelezen oftewel verbonden heeft met deze en andere religies waar over geschreven wordt. Als we al over religie kunnen praten. Als ingewijde en opgeleide in zowel de traditie uit de andes als de santeria, kan ik zeggen dat hier onwaarheden verteld worden. Dat is jammer want het gebeurd al zo vaak. Het stuk is oppervlakkig geschreven terwijl traditie inhoudt dat er al jaren, zo niet eeuwen op een manier geleefd wordt. Het zijn de wortels van deze mensen. Iets wat niet in een stukje van 6 alinea's vertaald kan worden. Misschien kan de schrijver zich beter eerst onderwerpen aan een onderzoek naar zijn/ haar eigen wortels ipv het één en ander oppervlakkig tegen het daglicht te houden. Reactie infoteur, 28-05-2013
Een hoop vage verwijten zonder enig concreet gegeven. Ik vraag mij dus - blijkbaar net zoals u dat ook bij mij doet - ook af waarom u zich "kenner" durft te noemen. Een naam als "doet er niet toe" laat sowieso al niet veel goeds vermoeden.
Ik woonde drie jaar op Cuba en ken voldoende mensen die santeria aanhangen. U mag mij altijd uitdagen wat kennis hierover betreft, en de eerst concrete onwaarheid mag u mij zeker aanduiden.
Oppervlakkig geschreven? Ik had hier inderdaad niet de intentie een thesis te schrijven over santeria, maar wel een artikel dat voor iedereen toegankelijk was en een basisinformatie zou verschaffen. Elke soort tekst heeft zijn plaats, mijn beste Doet Er Niet Toe.

Infoteur: Youriblieck
Laatste update: 07-09-2010
Rubriek: Mens en Samenleving
Subrubriek: Religie
Reacties: 1
Schrijf mee!