InfoNu.nl > Mens en Samenleving > Religie > Stromingen binnen Jodendom: van ultraorthodox tot liberaal

Stromingen binnen Jodendom: van ultraorthodox tot liberaal

Stromingen binnen Jodendom: van ultraorthodox tot liberaal Voor de buitenstaander lijkt het Jodendom één pot nat. Maar wie zich meer verdiept in het wel en wee van het Jodendom ziet dat er veel verschillende richtingen zijn: van charedisch ('ultraorthodox') tot liberaal. En dan is er nog het onderscheid tussen het grote rabbijns Jodendom en de kleinere niet-rabbijns Jodendom. Om alles wat overzichtelijk te maken vindt u hier een overzicht van de verschillende stromingen. Hoewel er sprake is van onderlinge verschillen is er één grote overeenkomst namelijk het geloof in Eén God, alhoewel bij de modernere stromingen dat geloof veel minder sterk is. Het polytheïsme wordt in ieder geval verworpen. Hierbij moet gemeld worden dat het bij het Joodse geloof meer gaat om de goede daden dan om de correcte geloofsovertuiging.

Wat is het Jodendom? Jodendom is een religieuze beschaving

Het Jodendom kan gedefinieerd worden als een religieuze beschaving die bestaat uit de Joodse godsdienst en het geheel van Joods leven en denken, zoals Joodse literatuur, Joodse geschiedenis, en het Joods maatschappelijk leven. De Joodse godsdienst vormt hierbij de belangrijkste pijler. Maar ook niet-religieuze Joden behoren tot de Joods religieuze beschaving omdat zij onderdeel uitmaken van het Joodse volk en dus van de Joodse geschiedenis en het Joods maatschappelijk leven.

Rabbijns Jodendom

1. Orthodox Jodendom:
  • Modern-orthodox Jodendom/mizrachi (religieus zionisten)
  • Charedisch Jodendom (ultraorthodox):
    1. Chassidisch Jodendom (bestaat uit vele groeperingen)
    2. Mitnagdiem (tegenstanders)

2. Masorti Jodendom (conservatief/traditioneel)

3. Liberaal Jodendom (reform/progressief)

Niet-rabbijns Jodendom

1. Karaïtisch Jodendom

2. Beta Israël (Ethiopische Joden)

Moderne stromingen binnen het Jodendom

Er zijn ook nog een aantal moderne stromingen binnen het Jodendom. Mogelijk volgen daarvan binnenkort beschrijvingen in aparte artikelen. Voor alsnog beperk ik me tot links:
  • Humanistisch Jodendom (zie, http://en.wikipedia.org/wiki/Humanistic_Judaism)
  • Reconstructionistisch Jodendom (zie, http://en.wikipedia.org/wiki/Reconstructionist_Judaism)
  • Neologisch Jodendom (zie, http://en.wikipedia.org/wiki/Neolog_Judaism)
  • Joodse Vernieuwingsbeweging (zie, http://en.wikipedia.org/wiki/Jewish_Renewal)
  • Jewish Science (zie, http://en.wikipedia.org/wiki/Jewish_Science)



Jodendom: charedisch ('ultra-orthodox') Jodendom

Het charedische Jodendom is de theologische meest conservatieve vorm van orthodox Jodendom. Charedi betekent 'die trilt in ontzag voor God'. Ze geloven dat de Tora Goddelijk is. Binnen het charedische Jodendom zijn globaal twee hoofdstromingen te onderscheiden: de chassidiem en de mitnagdiem (tegenstanders).

De Halacha (Joodse wetgeving)

Eén basis geloof van de orthodoxe gemeenschap in het algemeen is, is dat de laatste link in een ketting van Joodse continuïteit teruggaat tot het geven van de Tora aan Mozes op de Berg Sinaï. De Tora werd zowel schriftelijk als mondeling overgeleverd.

De Joodse wet, bekend als de Halacha, wordt beschouwd als een set van God-gegeven instructies om spirituele, morele, religieuze en persoonlijke perfectie te sorteren. Dit heeft invloed op het gehele leven. De Talmoed wordt hierbij beschouwd als gezaghebbend. Halacha is een gids voor alles wat een traditionele jood doet vanaf het moment dat hij wakker wordt tot het moment wanneer hij gaat slapen. Het is het onderwerp van intensieve studie in religieuze scholen, de Jeshiva's. Ook wordt de Halacha toegepast op moderne ontwikkelingen. Het is dus geen ouderwets stel regels.

Levenstijl

Het Charedische leven is erg op het gezin gericht. De families zijn vaak groot. Jongens en meisjes gaan naar religieuze scholen. Veel Charediem hebben geen televisie of internet (hoewel er veel Charedische chat rooms zijn) en lezen geen seculiere kranten. Wel gebruiken ze mobiele telefoons met beperkte mogelijkheden. Veel mannen zijn in zwart gekleed (er bestaan onderlinge verschillen tussen de vele groeperingen) en vrouwen dragen rokken en lange mouwen. Getrouwde vrouwen hebben vaak hoofddoeken en/of pruiken.

Charedische Joodse stromingen

De mitnagdiem: (מתנגדים, letterlijk: tegenstanders) of Litouws Jodendom (יהודת ליטאית) is een richting in het Jodendom die in Litouwen ontstond en tegen het chassidisme inging. De term wordt gebruikt voor charedische Joden die niet chassidisch zijn. De strijd tussen mitnagdiem en chassidiem wordt tegenwoordig voornamelijk op intellectueel niveau gevoerd. Veel mitnagdiem hebben tegenwoordig een Sefardische achtergrond. In Israël steunen ze de Degel HaTora (westerse Asjkenazische Joden) en de Shas (oosterse Sefardische Joden). Ook is er een anti-zionistische groepering: de Neturei Karta.
De chassidiem: Het verschil met de mitnagdiem is dat ze meer aandacht geven aan het gebed en het mystieke (Kabbala). Zie verder De stichting van het chassidisme. In Israël steunen ze Agoedat Jisraeel. Sommige groeperingen zijn zionistisch (Chabad) en andere anti-zionistisch (Satmar) georiënteerd.

Charedische Joodse groepen

  • Agoedat Jisraeel: wereldwijd en lokaal (zoals Agudat Israel van Amerika)
  • Chasidische Joodse groepen: Belz, Bobov, Boston, Boyan, Breslov, Chabad Lubavitch (zionistisch), Ger, Karlin, Munkacz, Puppa, Satmar (anti-zionistisch), and Vizhnitz.
  • Shas: Mizrachi Sefardische Charedische partij in Israël
  • Verenigd Tora Jodendom: - Ashkenazische Charedische politieke groepering in Israël
  • Edah HaChareidis: rabbinale raad van anti-Zionistische Charedische groepen in en om Jeruzalem, zoals Satmar, Dushinsky, Toldos Aharon, Toldos Avrohom Yitzchok, Mishkenos Horoim, Spinka, Brisk en een sectie van Litouwse Charedim.



Jodendom: modern orthodox Jodendom en religieus zionisme

Modern orthodox Jodendom is een beweging binnen het orthodoxe Jodendom dat probeert traditie te verenigen met de seculaire, moderne westerse wereld. Er zijn globaal twee verschillende hoofdstromingen: 'centristische orthodoxie' (in Amerika en de rest van de westerse wereld) en 'religieus zionisme' (in Israël).

Filosofie

Modern orthodox Jodendom houdt zich aan de traditionele waarden van het Jodendom, maar staat open voor de moderne wereld. Echter krachtige inconsistentie en conflict tussen de Tora en de moderne cultuur moet worden voorkomen. Het Volk Israël speelt een centrale rol binnen de moderne orthodoxie. Daarom bestaat er een sterke band met het zionisme. De rechtervleugel heeft veel overeenkomsten met de ultra-orthodoxie (de Tora is Goddelijk), terwijl de linkervleugel meer overeenkomsten vertoont met de conservatieven/Masorti (Tora is door de mens geschreven).

Wortels

De moderne orthodoxie heeft zijn wortels in de werken van rabbijn Azriel Hildesheimer (1820-1899) en Samson Raphael Hirsch (1808-1888). De invloed van Hildesheimer op de moderne orthodoxie is groter geweest dan die van Hirsch (deze had meer invloed op de neo orthodoxie). Vandaar dat ik alleen aandacht besteed aan Hildesheimer. Hildesheimer sprak over 'Culturele orthodoxie'. Dit hield het volgende in:
  • Hij vestigde Joodse educatie voor mannen en vrouwen, welke zowel religieuze als seculiere studies betroft.
  • Hij vestigde de Hildesheimer Rabbinical Seminary, één van de eerste orthodoxe Jeshivot (Joodse religieuze scholen) die moderne Joodse studie, seculiere studie en academische programma's omvatte.
  • Hij werkte met gemeenschapsleiders, zelfs niet orthodoxen, over zaken die de gemeenschap betroffen.
  • Hij was zionistisch ingesteld.

Torah Umadda

Torah Umadda (תורה ומדע - "Tora en seculiere kennis") is een filosofie betreffende de seculiere wereld en het Jodendom en in het bijzonder seculiere kennis en Joodse kennis. Deze kennis blijft verbonden met de Jeshiva Universiteit. Daarnaast bestaat de 'Centristische orthodoxie'. Deze filosofie is grotendeels het werk van Rav Joseph Soloveitchik (1903-1993). Het Jodendom gelooft dat de wereld 'erg goed' is. De 'Halachische mens' moet daarom proberen de heiligheid en puurheid van het voortreffelijke koninkrijk in de materialistische wereld te brengen. Het heeft overeenkomsten met Hirschs filosofie (Tora im Derech Eretz)

Religieus zionisme

Moderne orthodoxie is ook verbonden met de filosofie van Rav Abraham Isaac Kook (1864-1935). Deze is de grondlegger van het religieus zionisme. Kook zag het zionisme als een onderdeel van het Goddelijk schema dat uiteindelijk zou leiden tot de terugkeer van de joden naar hun thuisland. In zijn gedachtegoed spelen Kodesh (geheiligd) en Chol (profaan) een erg belangrijke rol. Hier, Kodesh is de innerlijke reden (taam) van realiteit en de betekenis van bestaan, terwijl Chol is dat wat ontleend wordt van Kodesh en is zonder enige betekenis; Jodendom is het voertuig waardoor we onze levens heiligen en verbindt alle praktische, seculiere elementen van het leven tot spirituele doeleinden die de absolute betekenis van het bestaan reflecteren -God zelf.

In Israël overheerst het religieus zionisme van de 'Dati Leumi' (דתי לאומי, "Nationaal Religieuzen"). De ideologie is afkomstig van rabbijn Avraham Kook. Namen van groeperingen zijn: Mizrachi, Bnei Akiva, Nationaal Religieuze Partij, Hesder, Mechina, Goesh



Jodendom: liberaal Jodendom

Het liberaal Jodendom is vooral groot in de Verenigde Staten. Het is zelfs de grootste groep praktiserende Joden. In dit artikel besteed ik dan ook aandacht aan het reform Jodendom in de Verenigde Staten. Ook Israël komt aan bod.

Rabbi Wise

Amerikaans Reform Jodendom, de grootste beweging in Noord Amerika, werd door Rabbi Isaac Mayer Wise gesticht meer dan 125 jaar geleden. Hoewel het liberale Jodendom in Duitsland en Centraal Europa begon, vond de belangrijkste ontwikkeling in de Verenigde Staten plaats.

Progressief Jodendom is geworteld in de Bijbel, vooral in de leer van de profeten. Het wordt gesticht op authentieke manifestaties van joodse creativiteit, oud en modern, rechtvaardigheid en gelijkheid, democratie en vrede, persoonlijke vervulling en collectieve verplichtingen.

De uitvoeringen van progressief Jodendom zijn geankerd in de Joodse gedachte en traditie. Zij zoeken gelijkheid voor alle Joden, ongeacht geslacht en seksuele geaardheid, terwijl wetten worden uitgedaagd die tegengesteld zijn aan de fundamentele Joodse principes.

Principes

Eén van de leidende principes van het reform Jodendom is de autonomie van het individu. Een liberale Jood heeft het recht te beslissen of hij een bijzonder geloof of uitvoering onderschrijft.

De beweging accepteert dat alle Joden, liberaal, conservatief of orthodox, essentiële onderdelen zijn van de wereldgemeenschap van het Jodendom. Liberale Joden handhaven dat alle Joden en plicht hebben de tradities te bestuderen en de mitswot na te leven die tegenwoordig betekenis hebben.

Volgens Rabbi Eric H. Yoffie zijn de reform Joden gebonden aan:
  • een Jodendom dat verandert en de noodzakelijkheden van de dag aanneemt.
  • de absolute gelijkheid van vrouwen op alle gebied van het Joodse leven
  • sociale rechtvaardigheid
  • principe van insluiting, niet uitsluiting
  • een ware partnerschap tussen het rabbinaat en de leken

'Tikkoen Olam', herstel van de wereld door rechtvaardigheid, speelt ook een belangrijke rol.

Israël

In de jaren 1930 kwamen de eerste liberale rabbijnen naar Israël. In 1973 vestigden ze hun hoofdkwartieren in Jeruzalem. Er zijn ongeveer 30 gemeenschappen in Israël. De liberalen in Israël zijn wat traditioneler dan die in de Diaspora. Klassieke joodse teksten en Rabbijnse literatuur spelen een prominente rol in de synagogen. Een progressieve beit dhin (religieuze rechtbank) regelt bekeringen en leidt in rituele zaken. Men wil dat de Staat Israël vrijheid, gelijkheid en vrede geeft aan al zijn burgers.



Jodendom: masorti (conservatief) Jodendom

De Masorti beweging binnen het jodendom kent verschillende vormen. Er zijn o.a. groepen in Israël, Verenigde Staten, Verenigd Koninkrijk en Nederland. In dit artikel besteed ik aandacht aan de Masorti beweging in Nederland.

Wat is conservatief Jodendom?

Conservatief Jodendom tracht een positieve houding richting moderne cultuur, acceptatie van kritische seculiere geleerdheid te combineren met Joodse heilige teksten en zich ook te houden aan de Joodse dienst. Conservatief Jodendom gelooft dat geleerde studie van joodse teksten inhoudt dat Jodendom constant evolueert om tegemoet te komen aan de noodzaken van het Joodse volk in verschillende omstandigheden en dat een Halachische autoriteit de halachische evolutie kan continueren.

Houding richting de Halacha (Joodse wetgeving)

Conservatief Jodendom bevestigt dat het halachische proces de Goddelijk wil reflecteert. Het maakt gebruik van Solomon Schechters concept van "Klal Jisraeel" (het geheel van de (dienende) Joodse gemeenschap), dit betekent dat beslissingen inzake de Joodse wet grotendeels bepaald wordt door de praktijken van "Klal Jisraeel".

Conservatieve theologie

De wetten van de Tora en de Talmoed van zijn Goddelijke oorsprong en dus volgt het het conservatieve jodendom de Halacha op. Tegelijkertijd erkent het de invloed van de mens. De beweging gelooft dat God werkelijk bestaat en dat Gods wil door openbaring aan de mensheid bekend is gemaakt. De openbaring op de berg Sinaï was de bekendste, maar er vonden ook openbaringen plaats via de profeten. Het kan zelfs elke dag gebeuren.

Basis kenmerken van de Masorti beweging in Nederland:

  1. Het geloof in Eén God, de Schepper, zoals die in de Tora voorkomt.
  2. De Tora is de Joodse leer die de wil van God vertegenwoordigt. Deze heeft het Joodse volk geleid.
  3. De Joodse wetgeving (Halacha) is afkomstig uit de Tora. Het geeft inhoudt aan het praktisch handelen van de joden.
  4. Het uitvoeren van de mitswot is vrijwillig. De Joodse Staat of de orthodoxie mag geen dwang uitoefenen.
  5. Belangrijk is het voorbestaan van de Joodse natie. Daarvoor zijn compromissen noodzakelijk.
  6. Traditie is belangrijk. De Masorti hecht grote waarde aan de Staat Israël en moedigt Joden aan daarheen te emigreren.
  7. Tevens is er respect voor de Diaspora jodendom die de banden met de traditie, het Joodse volk en de staat Israël moet verstevigen.
  8. Het is een mitswa om de Staat Israël te verdedigen door in het leger te dienen.
  9. Jodendom brengt het individu dichter tot het Koninkrijk Gods.
  10. Het is de taak van het Jodendom een Heilig Volk te scheppen die het Koninkrijk van de Hemel zal brengen voor de hele wereld.
  11. Religie werkt met waarden, ethiek en normen. Wetenschap draait om feiten. Wetenschap verstevigt de religie.



Jodendom: Beta Israël (Falasja's)

De Ethiopische Joden (Falasja's) hebben hun eigen 'Joodse' godsdienst. Ze komen uit de regio's Gondar en Aksum in Ethiopië Waarschijnlijk stammen ze van de stam Dan af. Toen ze in Israël aankwamen moesten ze zich pro forma halachisch tot het Jodendom bekeren, vanwege afwijkende gebruiken. Ruim 50.000 Falasja's zijn naar Israël geëmigreerd tijdens de Operatie Mozes en Operatie Salomo.

Religie

De religie van de Falasja's is Mozaïstisch, gebaseerd op de Etiopische versie van de Pentateuch, maar gewijzigd door het feit dat ze onwetend zijn van de Hebreeuwse taal. Ze hebben helemaal geen Hebreeuwse boeken. Ze lezen de Bijbel in Geez en weten niets van de Misjna of Talmoed, ondanks dat er wat contact is met de rabbijnen, de Karaïeten en Samaritanen. Zij volgen in het algemeen de Pentateuch maar kennen bijvoorbeeld geen gebedsriemen en mezoezot, noch vieren ze Poeriem en Chanoeka. Ze houden zich wel strikt aan de Sjabbat, volgen de traditie dat sjabbat voor de hemel en de aarde was geschapen. De priesters brengen vrijdagavond door in de synagoge (masjid) en houden hun gebeden met het het gekraai van de haan. Na de gebeden brengen de mensen hun voedsel naar de masjid en eten het samen op. Ze maken op sjabbat geen vuur en steken geen rivier over. Ze heiligen de nieuwe maan, door te vasten op de vooravond. Ze houden geen maanjaar aan maar het zonnejaar.

Festivals

Ze vasten op de tiende van elke maand ter herdenking van de Verzoendag, op de twaalfde dag ter ere van de engel Michael, en op de 15de dat ter herinnering aan Pesach en Pentecost. De jaarlijkse viering van Pesach vieren ze op de 11de, 12de, 13de en 14de dag en eten een soort brood dat ze 'shimera' noemen. Ze slachten het paaslam bij zonsondergang op de 14de dag. Hun manna is gemaakt van shimbera en tarwe. Nieuwjaarsdag wordt het 'Festival van Shoferot' genoemd.; de Verzoendag wordt de 'Dag van Vergeving' genoemd, waarop God voor Jacob verscheen. Verder verschillen ander feesten nogal, zoals Soekot. Ze herdenken wel de vernietiging van de Eerste Tempel, maar niet van de Tweede Tempel. De synagoge ziet er ook anders uit. De besnijdenis wordt door een vrouw uitgevoerd. Ze eten melk en vlees producten niet gescheiden. Ook gaat het jodendom over van vader op zoon.

Niet-rabbijns Jodendom

Beta Israël is niet-rabbijns Jodendom, net zoals de Karaïeten. Ze hebben geen commentaren zoals de Talmoed en de Misjna. Vandaar dat ze pro-forma Halachisch tot het Jodendom zijn bekeerd. In Israël hebben de Falasha's een ondergeschikte positie. Ze nemen wel deel aan de samenleving, zoals deelname in het leger, maar worden toch ook wel gediscrimineerd.



Jodendom: Karaïtisch Jodendom

De Karaïeten handhaven het originele geloof van de Hebreeuwse Bijbel en verwerpen de rabbijnse mondelinge leer en de Talmoed en andere interpretaties. Iedere individu wordt geacht verantwoordelijkheid te nemen in het interpreteren van de Tenach. De Karaïeten vormen een kleine groep binnen het Jodendom en worden eigenlijk door de andere stromingen niet als Joods beschouwd. Het is ingedeeld onder het niet-rabbijnse Jodendom.

Wat is Karaïsme?

Het Karaïtische jodendom of Karaïsme is het originele geloof van de Hebreeuwse geschriften (het Oude Testament). Het woord 'Karaïsme' stant af van het Hebreeuwse woord Karaïm dat 'Volgers van de Schrift' betekent. De Hebreeuwse schriften bevatten het masterplan van de Schepper van het universum geopenbaard aan het Volk Israël door Mozes en de profeten. De Schepper openbaarde Zijn wil aan het Israëlische volk om te dienen als een "Licht voor de Naties". Vanaf het begin is Israëls taak om de mensheid van de Goddelijke wil te onderwijzen.

De twee grote 'monotheïstische' religies, christendom en de islam, erkennen de waarheid van de Hebreeuwse geschriften. Toch maken ze een compromis aan de puurheid van de Goddelijke boodschap door dingen toe te voegen aan Gods complete en perfecte wereld. Het algemeen praktiserend Jodendom is ook niet het authentieke Jodendom, maar 'Talmoedisme'. De Talmoedisten corrumperen de ware boodschap van de Hebreeuwse geschriften door leerstellingen van Rabbi's toe te voegen, waarvan zij zeggen dat ze door God zijn geopenbaard. Dit ondanks het feit dat er geen enkele verwijzing naar de Talmoed bestaat in de Hebreeuwse geschriften. Het is volgens Deuteronomium 4:2 verboden iets aan de Tora toe te voegen of te veranderen.

Eindtijd

De Karaïeten beschouwen deze tijd als de eindtijd waarin Israël zal terugkeren naar zijn Schepper onder de leiderschap van de gezalfde koning van het Huis van David en de gehele mensheid zal de religie van de Hebreeuwse geschriften omarmen. Het is zaak de Hebreeuwse geschriften goed na te leven om vrij te blijven van zonden. Dit geldt voor elk menselijk wezen. Ieder is persoonlijk verantwoordelijk voor zijn daden.

Individuele interpretatie

Iedereen kan de Tora op zijn eigen manier interpreteren. Hierdoor wordt een persoon zelf verantwoordelijk voor zijn daden. De correcte interpretatie zal uiteindelijk zegevieren.

Lees verder

© 2007 - 2018 Etsel, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Boekrecensie: Het Jodendom – dr. A. van der HeiderecensieBoekrecensie: Het Jodendom – dr. A. van der Heide'Het Jodendom' (2001) van A. van der Heide is een boek dat deel uitmaakt van de Wegwijs serie dat betrouwbare, zakelijke…
Geschiedenis Jodendom: Moderne stromingen–jesjivot/moesarGeschiedenis Jodendom: Moderne stromingen–jesjivot/moesarEr ontstond de behoefte om voordrachten te houden in de landstaal. Dit leidde tot de oprichting van rabbijnenseminaria d…
Joods Nederland: onderwijs, jeugd, cultuur en sportJoods Nederland: onderwijs, jeugd, cultuur en sportNa de Tweede Wereldoorlog is het Joodse leven in Nederland weer langzaam gaan opbloeien. De Joodse gemeenschap heeft een…
Boekrecensie: Chassidisme - Sjef LaenenrecensieBoekrecensie: Chassidisme - Sjef LaenenIn het boek chassidisme wordt door drs. J.H. (Sjef) Laenen een beschrijving gegeven van het chassidisme, een charedische…
Boekrecensie: De revolutie der vromen - Daniël MeijersrecensieBoekrecensie: De revolutie der vromen - Daniël MeijersDe revolutie der vromen (1989) gaat over het ontstaan en de ontwikkeling van het chassidisme. Het behandelt de instituti…
Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: ClkerFreeVectorImages, Pixabay
  • http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0411/is_4_47/ai_54600118#continue
  • http://shma.com/feb01/berman.htm
  • Rabbi Norman Lamm: Some Comments on Centrist Orthodoxy
  • http://www.ucalgary.ca/%7Eelsegal/363_Transp/Orthodoxy/SRHirsch.html
  • http://www.yutorah.org/_shiurim/%2FTU9%5FShapiro%2Epdf
  • http://www.yutorah.org/_shiurim/%2FTU9%5FShapiro%2Epdf
  • http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0411/is_n1_v42/ai_13796421/print
  • http://www.yutorah.org/_materials/ACF4B2B.pdf
  • http://www.vbm-torah.org/archive/rav/rav13.htm
  • http://www.vbm-torah.org/archive/rk1-kook.htm]
  • http://www.wzo.org.il/en/resources/view.asp?id=1219
  • Lisa Katz: Branches of Judaism
  • Masorti Nederland
  • FAQ
  • Joodse encyclopedie
  • The Karaite Corner (officiële website)
  • Wegwijs in het Jodendom - NIK

Reageer op het artikel "Stromingen binnen Jodendom: van ultraorthodox tot liberaal"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Etsel
Laatste update: 09-07-2018
Rubriek: Mens en Samenleving
Subrubriek: Religie
Bronnen en referenties: 18
Schrijf mee!