InfoNu.nl > Mens en Samenleving > Politiek > Ministeriële verantwoordelijkheid: de betekenis en omvang

Ministeriële verantwoordelijkheid: de betekenis en omvang

Ministeriële verantwoordelijkheid: de betekenis en omvang Ministeriële verantwoordelijkheid is een kernbegrip uit het Nederlandse staatsrecht. Thorbecke, in opdracht van Koning Willem II, ontwierp de ministeriële verantwoordelijkheid welke haar plaats kreeg in de Nederlandse Grondwet in 1848. Met het vastleggen van deze ministeriële verantwoordelijkheid in de Grondwet is de Nederlandse parlementaire democratie ontstaan, zoals wij deze vandaag de dag kennen. De ministeriële verantwoordelijkheid staat vastgelegd in artikel 42 van de Nederlandse Grondwet en stelt dat de ministers verantwoordelijk zijn voor het handelen van de Koning; de Koning is onschendbaar. De ministeriële verantwoordelijkheid strekt echter nog veel verder; niet alleen voor het handelen van de Koning zijn de ministers verantwoordelijk, maar zij zijn verantwoordelijk voor het gehele ambt waarover zij de leiding hebben. Bovendien kunnen ministers in een bepaalde mate verantwoordelijk worden gehouden voor de leden van het Koninklijk Huis.

Ministeriële verantwoordelijkheid


Oorsprong in Grondwet van 1848

De politieke ministeriële verantwoordelijkheid is voor het eerst verankerd in de Grondwet van 1848. De Nederlandse grondwetswijziging in 1848 leidde tot het ontstaan van de hedendaagse parlementaire democratie. Voor die tijd was een minister een dienaar van de Koning zonder bevoegdheid of verantwoordelijkheid. Met deze grondwetswijzigingen kreeg een minister verantwoordelijkheid over zijn ambt. Later ontstond ook het ambt van staatssecretaris als zelfstandig ambt.

Afschaffing van de strafrechtelijke ministeriële verantwoordelijkheid

In de grondwetswijziging van 1983 werd de strafrechtelijke ministeriële verantwoordelijkheid geschrapt en deze is erna ook nooit meer opnieuw ingevoerd in Nederland. In de hedendaagse praktijk betekent dit dat een minister niet verantwoordelijk kan worden gesteld voor het geval er sprake zou zijn van een strafrechtelijk handelen van de Koning. Vandaag de dag kennen we alleen een politieke ministeriële verantwoordelijkheid, welke kortweg de 'ministeriële verantwoordelijkheid' wordt genoemd.

Betekenis van de politieke ministeriële verantwoordelijkheid

De (politieke) ministeriële verantwoordelijkheid houdt in dat een minister verantwoording dient af te leggen voor al het handelen en nalaten dat aan de minister kan worden toegerekend. Een minister is verantwoordelijk voor het ministerie dat onder zijn of haar toezicht staat. Zowel de Tweede Kamer als de Eerste Kamer (tezamen genaamd het 'parlement') hebben de mogelijkheid om gezamenlijk of afzonderlijk het kabinet of een minister ter verantwoording te roepen.

Ministeriële verantwoordelijkheid & de vertrouwensregel

De ministeriële verantwoordelijkheid is in de Grondwet neergelegd, en is een verwerkelijking van de ongeschreven vertrouwensregel. De ongeschreven vertrouwensregel in dat het kabinet op het moment van aantreden het vertrouwen van het parlement geniet. Op het moment dat een van de Kamers vindt dat het vertrouwen geschonden is, kan zij een motie van wantrouwen indienen wat leidt tot ontslagaanbieding van de betreffende minister of het gehele kabinet, of tot Kamerontbinding. De vertrouwensregel is géén onderdeel van de ministeriële verantwoordelijkheid, maar kan worden gezien als het negatieve gevolg wat eraan verbonden kan worden.

Artikel 42 lid 2 van de Grondwet

Artikel 42 lid 2 van de Nederlandse Grondwet vormt de basis van de ministeriële verantwoordelijkheid:

"De Koning is onschendbaar; de ministers zijn verantwoordelijk" (artikel 42 lid 2 Grondwet).

Omvang van de politieke ministeriële verantwoordelijkheid

Hoewel het volgens de wet lijkt alsof de verantwoordelijkheid van de minister enkel geldt ten opzichte van de Koning, omvat deze verantwoordelijkheid nog veel meer.

Minister verantwoordelijk voor bevoegdheden ondergeschikten

De omvang van de ministeriële verantwoordelijkheid wordt bepaald door alle bevoegden van de minister. De minister dient aan het parlement verantwoording af te leggen over zowel zijn eigen bevoegdheden als over de bevoegdheden van diens ondergeschikten.

Handelen en nalaten

Het kan hierbij gaan om een 'handelen': een handeling die iemand heeft uitgevoerd, of om een 'nalaten': een handeling die iemand niet heeft uitgevoerd. Zowel het handelen als het nalaten maken onderdeel uit van de ministeriële verantwoordelijkheid van de minister.

De politieke ministeriële verantwoordelijkheid van een minister geldt voor:

Minister verantwoordelijk voor handelen en nalaten van de Koning

De ministeriële verantwoordelijkheid blijkt uit artikel 42 lid 2 van de Nederlandse Grondwet. Dit artikel beschrijft de onschendbaarheid van de Koning: voor al het handelen en nalaten van de Koning zijn de ministers verantwoordelijk. Deze ministeriële verantwoordelijkheid omvat zowel het handelen en nalaten van de Koning als Staatshoofd, als lid van de regering (bestaande uit de ministers en de Koning) als uniek persoon in zijn privéleven.

Privéleven van de Koning

Voor het privéleven van de Koning is de minister alleen verantwoordelijk voor zover het openbaar belang hierdoor in het geding komt. De minister van het ambt waarop het doen en laten van de Koning betrekking heeft, kan hierdoor direct ter verantwoording worden geroepen door het parlement (de Eerste Kamer en de Tweede Kamer): de Koning zélf kan niet ter verantwoording worden geroepen voor zijn eigen doen en laten nu deze politiek gezien onschendbaar is.

Minister verantwoordelijk voor handelen en nalaten van de bewindslieden

De minister is ook verantwoordelijk voor zijn staatssecretaris en andere bewindslieden werkzaam voor zijn ministerie. De minister is zowel verantwoordelijk voor de bevoegdheden van de minister zélf, als voor de bevoegdheden van zijn staatssecretaris. De minister is immers verantwoordelijk voor het gehele ministerie waarover de minister de leiding heeft.

Minister verantwoordelijk voor handelen en nalaten van de ambtelijke dienst

De politieke ministeriële verantwoordelijkheid kent géén verwijtbaarheidscriterium. Dit betekent dat de minister verantwoordelijk kan worden gehouden voor het gehele ambt waarover de minister bevoegd is om beslissingen te maken, dus ook voor al hetgeen de minister zelf niet verwijtbaar (handelen of nalaten dat de minister daadwerkelijk zélf heeft uitgevoerd). De minister is verantwoordelijk voor al het handelen en nalaten van degenen die werkzaam zijn op het ministerie waarover de minister de leiding heeft: dus ook voor al het handelen en nalaten van de aan de minister ondergeschikten kan de minister door de Kamers ter verantwoording worden geroepen.

Minister verantwoordelijk voor de leden van het Koninklijk Huis

De ministeriële verantwoordelijkheid geldt ook voor de andere leden van het Koninklijk Huis. De verantwoordelijkheid van een minister voor de leden van het Koninklijk Huis (leden anders dan de Koning) wordt aangeduid als een 'afgeleide verantwoordelijkheid', omdat hierover niets is vastgelegd in de Grondwet. Omdat het doen en laten van de leden van het Koninklijk Huis de positie van de Koning zowel positief als negatief kan beïnvloeden, kan de minister hiervoor ter verantwoording worden geroepen.

Aanzien van de monarchie

Hoewel de ministeriële verantwoordelijkheid geldt voor álle leden van het Koninklijk Huis, wordt de minister niet voor al deze leden even verantwoordelijk gehouden. Een minister wordt in een hogere mate verantwoordelijk gehouden voor het handelen en nalaten van de leden welke verband houden met de uitoefening van de functies van de Koning. Hierbij kent de minister een politieke ministeriële verantwoordelijkheid voor de gedragingen die het aanzien van de monarchie zouden kunnen schaden.

Lees verder

© 2018 - 2019 Aucourant, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
SchadevergoedingSchadevergoedingOngevallen en letsel behoren tot de dagelijkse praktijk van het leven. Slachtoffers van een dergelijke letselschade zaak…
Spanje: Politieke indeling: Het staatshoofdHet staatshoofd van Spanje is de Koning. De Spaanse Koning is Don Juan Carlos de Borbón y Borbón. Zijn erfgenaam op de S…
Welke ministeries zijn er?Welke ministeries zijn er?Wij kennen in Nederland veertien ministeries. In iedere ministerie werken honderden ambtenaren en worden aangestuurd doo…
Politieke besluitvorming: Het landsbestuur (trias politica)Een groot gedeelte van de Nederlandse bevolking meent dat de politieke besluitvorming in Nederland te langzaam gaat, er…
Visies op de Nederlandse verzorgingsstaatVisies op de Nederlandse verzorgingsstaatIn de discussie over de verzorgingsstaat kun je drie visies onderscheiden: links, midden en rechts. Alle visies hebben v…
Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: RonnyK, Pixabay
  • Het Koninklijk Huis, Ministeriële verantwoordelijkheid, https://www.koninklijkhuis.nl/leden-koninklijk-huis/koning-willem-alexander/lijst-van-functies.
  • PDC, Ministeriële verantwoordelijkheid, https://www.parlement.com/id/vh47j7avxf09/ministeriele_verantwoordelijkheid
  • De Nederlandse Grondwet, artikel 42: Ministeriële verantwoordelijkheid, https://www.denederlandsegrondwet.nl/id/vkjaj9crtkv7/hoofdstuk_1_grondrechten.

Reageer op het artikel "Ministeriële verantwoordelijkheid: de betekenis en omvang"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Aucourant
Laatste update: 06-03-2019
Rubriek: Mens en Samenleving
Subrubriek: Politiek
Bronnen en referenties: 4
Schrijf mee!