InfoNu.nl > Mens en Samenleving > Politiek > Wat zijn de voorwaarden van een rechtsstaat?

Wat zijn de voorwaarden van een rechtsstaat?

Wat zijn de voorwaarden van een rechtsstaat? Een rechtsstaat is een staat waar er grenzen worden gesteld aan de uitoefening van staatsmacht. Deze grenzen worden gesteld om een willekeurige uitvoering van de staatsmacht te voorkomen. Het idee van de 'rechtsstaat' kent als basis een grondwet met daarin een uitgewerkte machtenscheiding, waarbij er sprake is van een waarborging van de grondrechten. Er is sprake van een 'rechtsstaat' indien een staat in totaal aan vier voorwaarden voldoet. De kerngedachte van een rechtsstaat is dat de rechten en plichten van zowel de burgers als de overheid vastgelegd liggen in wetten.

Wanneer kan je spreken van een 'rechtsstaat'?

Er is sprake van een 'rechtsstaat' wanneer een staat voldoet aan 4 voorwaarden en/of grondbeginselen:
  • Er is een hantering van het legaliteitsbeginsel.
  • Er is een onafhankelijke en onpartijdige rechter die recht spreekt.
  • Er is een waarborging van de grondrechten.
  • Er is sprake van een machtsverdeling tussen verschillende staatsorganen.

1. Legaliteitsbeginsel

Het legaliteitsbeginsel is een principe van de 'klassiek-liberale rechtsstaat'. Het legaliteitsbeginsel betekent dat wanneer de overheid wil ingrijpen in de rechten en vrijheden van haar burgers, dit alleen toegestaan is als in de wet beschreven staat dat de overheid hiertoe bevoegd is. Hierom dient in een wet duidelijk te staan beschreven óf en wanneer een overheidsorgaan bevoegd is tot ingrijpen in een bepaald recht of in een bepaalde vrijheid van een burger. Het legaliteitsbeginsel houdt ook in dat de overheid net als de burgers aan de wet gebonden is.

Verband tussen het legaliteitsbeginsel & het rechtszekerheidsbeginsel

Het gegeven dat de bevoegdheden van de overheid uitdrukkelijk dienen te zijn vastgelegd in de wet, heeft een relatie met het rechtszekerheidsbeginsel: de mogelijkheid van de overheid om de individuele vrijheid van burgers te beperken wordt begrensd door een wet die zeker en duidelijk moet zijn.

2. Onafhankelijke en onpartijdige rechter

Een tweede kenmerk van een rechtsstaat is dat er recht wordt gesproken door een onafhankelijke en onpartijdige rechter.

Onafhankelijkheid

Dat een rechter onafhankelijk is, betekent dat een rechter zelf een beslissing maakt en zich hierbij door niemand laat vertellen welke beslissing er gemaakt dient te worden. Om deze onafhankelijkheid te garanderen kan een rechter niet ter verantwoording worden geroepen door de regering of door het parlement; indien dit wel zou gebeuren dan zou een rechter niet meer volgens de wet rechtspreken, maar volgens de standpunten van de regering en het parlement.

Onpartijdigheid

Daarnaast is een rechter onpartijdig, wat betekent dat een rechter optreedt in functie en niet als privépersoon. Hierom dragen rechters tijdens een zitting niet hun eigen kleding, maar een zwarte toga met witte bef, om zo de onpartijdigheid van de rechtspraak te symboliseren.

3. Grondrechten

De waarborging van de grondrechten is een van de voorwaarden om te kunnen spreken van een rechtsstaat. De staat garandeert dat burgers zich kunnen beroepen op grondrechten om zo de vrijheden van burgers te beschermen. Grondrechten kunnen worden onderverdeeld in sociale grondrechten en klassieke grondrechten. Grondrechten bestaan ook op internationaal niveau, en op de meeste internationaal vastgelegde grondrechten kunnen Nederlandse burgers een beroep op doen. Voorbeelden van internationale grondrechten zijn de bepalingen uit het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) en de bepalingen uit het internationaal verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten (IVBPR).

Klassieke grondrechten

Een klassiek grondrecht beschermt de burgers tegen een optreden van de overheid. De overheid kent geen verplichting om te handelen en dient de overheid zich zelfs te onthouden van enig overheidsoptreden. De 'vrijheid van godsdienst' is een voorbeeld van een klassiek grondrecht: een overheid mag geen inbreuk maken op dit recht en vrijheid van burgers en dient zich hierom te onthouden van overheidshandelen.

Sociale grondrechten

Een sociaal grondrecht beschermt de burgers doordat de overheid hierbij juist een verplichting kent om te handelen. Een voorbeeld van een sociaal grondrecht is het 'recht op onderwijs', waarvan de kosten voor een groot deel door de overheid worden gedragen. De grondrechten waar Nederlandse burgers zich op kunnen beroepen staan voor een groot deel beschreven in de Grondwet.

4. Machtsverdeling

Ook is een voorwaarde voor het kunnen bestaan van een rechtsstaat, dat er sprake is van een machtsverdeling tussen de wetgevende macht, de uitvoerende macht en de rechtsprekende macht. In Nederland kan het parlement als de wetgevende macht worden gezien, de regering als de uitvoerende macht, en de onafhankelijke en onpartijdige rechtspraak als de rechtsprekende macht.

Ter voorkoming van machtsoverwicht & machtsmisbruik

Het idee achter de machtsverdeling oftewel Montesquieu's 'trias politica', is dat de vrijheden van burgers worden beschermd een machtsverdeling ervoor zorgt dat er geen machtsoverwicht bij een van de staatsorganen kan ontstaan. Deze situatie zou immers kunnen leiden tot machtsmisbruik door het staatsorgaan dat beschikt over een machtsoverwicht.

Systeem van 'checks & balances'

Het systeem van checks & balances, een onderdeel van de trias politica, gaat over het in balans houden van de staatsmacht en controle van de staatsorganen die over deze staatsmacht beschikken om deze balans te kunnen waarborgen. In het systeem van 'checks & balances' staat "checks" voor de wederzijdse controle die zich afspeelt tussen de verschillende staatsorganen, en "balances" staat voor de staatsmacht welke in balans is doordat er sprake is van wederzijdse controle tussen de staatsorganen en een machtsverdeling over de staatsorganen welke ervoor zorgt dat een machtsoverwicht ontbreekt. Nederland kent het systeem van C&B. Een Nederlands voorbeeld van de controle van de uitvoerende macht door de wetgevende macht is de ministeriële verantwoordelijkheid, waarbij het parlement de regering controleert door deze ter verantwoording te roepen.

Het verschil tussen een 'rechtstaat' en een 'democratische rechtsstaat'

Het belangrijkste verschil tussen een rechtsstaat en een democratische rechtsstaat blijkt al uit de benaming; een democratische rechtsstaat verschilt van een rechtstaat in de zin dat democratie geen noodzakelijke voorwaarde is van een 'rechtsstaat' en daarentegen wél een noodzakelijke voorwaarde is van een 'democratische rechtsstaat'. In een rechtsstaat hoeft er dus geen sprake te zijn van democratie.

Lees verder

© 2018 - 2019 Aucourant, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Nederland: een parlementaire democratieNederland is een democratie. In een democratie heeft de bevolking zeggenschap over de overheid. Ook heeft Nederland een…
Onze samenleving: rechtsstaatNederland is een rechtsstaat, maar wat is dat eigelijk en waarom is Nederland dat? En hoe kan een rechtsstaat ontstaan e…
Wat zijn klassieke grondrechten?Wat zijn klassieke grondrechten?Klassieke grondrechten zijn de oudste grondwettelijke rechten. Maar wat houden klassieke grondrechten eigenlijk in? Wat…
De Grondwet - GrondrechtenDe Grondwet - GrondrechtenIedere burger in onze samenleving heeft onvervreemdbare rechten. Grondrechten zijn de rechten die een ieder toekomen die…
Wat is een staat?Wat is een staat?Het woord 'staat' wordt veel gebruikt in het dagelijks taalgebruik. De betekenissen van het woord staat verschillen daar…
Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: AJEL, Pixabay (bewerkt)
  • HERINGA Aalt Willem, VAN DER VELDE Jakob, VERHEY Lucy, VAN DER WOUDE Wytze, Staatsrecht, augustus 2010, pp. 13-43.
  • De Nederlandse Grondwet, Hoofdstuk 1: Grondrechten, van https://www.denederlandsegrondwet.nl/id/vgrnbac43qvy/hoofdstuk_1_grondrechten.
  • De Nederlandse Grondwet, Rechtsstaat, van https://www.denederlandsegrondwet.nl/id/vi7hh3726wvo/rechtsstaat
  • De Rechtspraak, Rechtvaardige rechter, van https://www.rechtspraak.nl/Organisatie-en-contact/Rechtspraak-in-Nederland/Rechters/Paginas/Rechtvaardige-rechter.aspx.

Reageer op het artikel "Wat zijn de voorwaarden van een rechtsstaat?"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Aucourant
Laatste update: 28-05-2019
Rubriek: Mens en Samenleving
Subrubriek: Politiek
Bronnen en referenties: 5
Schrijf mee!