Wat loopt er verkeerd bij justitie?

Het Justitiepaleis in Brussel is een reusachtig gebouw dat in oppervlakte zelfs groter is (26.000 m2) dan de Sint-Pietersbasiliek (15.000 m2) in Rome. Bedoeling was met deze mastodont de sterkte van justitie aan de bevolking aan te tonen. Het grote aantal gangen, zijgangen, trappen, lokalen brengt zelfs magistraten soms zo in verwarring dat ze er hun weg kwijt raken.

Blunders

De laatste jaren raakte justitie in België steeds meer in opspraak door een reeks van foute beslissingen en uitspraken.

• Herinner u bijvoorbeeld begin 2007 toen 14 Roemeense mensenhandelaars, tot grote verontwaardiging van de bevolking, werden vrijgelaten door een fout van een magistraat.
• Twee jaar later werden 15 gevaarlijke misdadigers per vergissing vrijgelaten, waardoor ze hun proces ontliepen.
• De twee minderjarige Oekraïense jongens die een knaap van 15 in Gent neerstaken, werden door een rechter een vrijgeleide gegeven om naar Israël te emigreren. De rechter zou van de feiten niet op de hoogte geweest zijn.
• Enkele mannen verdacht van drugshandel worden door een rechter bij vergissing vrij van vervolging gesteld.

De blunders stapelen zich op en kwamen het geloof in de rechtspraak niet echt ten goede.

Zijn de magistraten niet bekwaam?

Daar waar magistraten in de twintigste eeuw politiek benoemd werden en waar hun kennis en capaciteiten niet belangrijk waren maar des te meer hun partijkaart, werd de benoeming sinds 2000 gedepolitiseerd. Dus daaraan kan het niet liggen zou men kunnen concluderen, maar dan verliezen we wel uit het oog dat het grootste deel van de zittende magistratuur nog altijd benoemd werd in de gepolitiseerde periode. Daarenboven zijn er signalen dat het rechtsapparaat toch niet helemaal gedepolitiseerd blijkt: hoe komt het anders dat de procureur des Konings te Luik de zuster is van minister Didier Reynders en dat in Nijvel toevallig de vrouw van PS-topman Philippe Busquin zetelt?

Intussen lijkt men strenger op te treden tegen in de fout gaande magistraten: recent werden enkele rechters geschorst of tot voorwaardelijke gevangenisstraffen veroordeeld.

Kunnen er verzachtende omstandigheden worden ingeroepen?

• De verwaarlozing van de gerechtsgebouwen: de infrastructuur is slecht onderhouden, onpraktisch en verouderd. In het vredegerecht van Binche worden de dossiers opgestapeld of gewoon op de grond gegooid. Schoonmaaksters hebben de tijd niet meer om te poetsen omdat zij verantwoordelijk zijn voor het bewaren van de dossiers. Gevolg: ratten, vlooien en duiven maken er deel uit van het ‘meubilair’.
• Er is geen beveiliging: overal kan je dag en nacht zomaar in- en uitlopen, lokalen betreden die ‘verboden’ zijn en rustig vertrouwelijke dossiers inkijken. La Une bewees het door zowel in Namen als in Brussel ‘s nachts de gebouwen te betreden, ‘geheime documenten’ te raadplegen en er te overnachten. Alleen als er gedetineerden moeten verschijnen zie je agenten, anders is er helemaal geen politie aanwezig met als gevolg dat advocaten soms gemolesteerd worden.
• De penibele werkomstandigheden van de magistraten. De magistraten hebben meestal geen kantoor en moeten thuis werken. Krijgen ze wel een plek ter beschikking dan is die vaak veel te klein om hun werk in goede omstandigheden te kunnen doen.
• Van informatisering geen sprake: alsof de informatica nog in zijn kinderschoenen staat geeft men nog steeds de voorkeur aan papieren dossiers. Het lijkt wel of computers niet van deze tijd zijn. Daar waar men toch de computer invoert wil men informatiseren met programma’s uit eind de jaren negentig die hopeloos achterhaald zijn. Magistraten die hun conclusies in verband met een bepaald dossier moeten formuleren, moeten die nog altijd per brief in plaats van via e-mail versturen. Begrijpe wie het kan.
• Een teveel aan werk: magistraten moeten op de hoogte zijn van alle wetgeving en zich constant bijscholen, want met de regelmaat van de klok worden wetten gewijzigd of bijgemaakt. De massa’s wetteksten en reglementeringen worden onoverzichtelijk, want komende uit de deelstaten, de federale staat en van het Europees niveau. Ook kunnen wetten vaak op verschillende manieren worden geïnterpreteerd wat het er allemaal niet makkelijker op maakt. Daarenboven worden er meer zaken aanhangig gemaakt dan voorheen en trekt men veel makkelijker naar de rechtbank: herinner u voorjaar 2008 toen twee tennissers hun recht om naar de Olympische Spelen van Peking te mogen trekken langs de rechtbank wilden afdwingen. Ouders worden tegenwoordig aangezet om een rechtszaak in te spannen wanneer ze niet tevreden zijn over een leraar. En ga zo maar door. Het aantal rechtszaken swingt de pan uit maar verhoudingsgewijs vermeerdert het aantal magistraten niet, wat de werkdruk enkel verhoogt.

Met als gevolg: traagheid van rechtsvoering

Eén zaak springt in het oog: in de jaren 80 van vorige eeuw barstte er een schandaal los rond sluikstorten in Mellery. Het milieu werd helemaal vervuild en mensen moesten verhuizen omdat hun gezondheid in gevaar kwam. De sanering van de site kostte Wallonië circa 30 miljoen euro.
In 1987 werd de eerste rechtsprocedure in Antwerpen opgestart en meer dan twintig jaar later, was de zaak nog steeds niet afgehandeld met als gevolg dat de sluikstorter de Belgische Staat voor het Europese Hof voor de Rechten van de Mens te Straatsburg daagde wegens langdurige gerechtelijke procedure. De Staat werd veroordeeld tot een morele schadevergoeding van 30.000 euro!

Een heleboel rest te doen

Feit is: er loopt nog veel spaak in de Belgische rechtspraak. Sommigen spreken van een ‘middeleeuws rechtsapparaat’, een logge machine. De vele fouten die gemaakt werden hebben het oordeel van de gemiddelde burger niet veranderd, integendeel. Niettegenstaande er nu al ministers van verschillende politieke kleur het departement hebben beheerd, is er weinig ten goede veranderd. Er is een immense oppoetsbeurt nodig om het systeem weer op de rails te krijgen en mee te kunnen met de vereisten van een snel evoluerende tijd.

De koepel van het Brusselse Justitiepaleis werd onlangs vernieuwd. Misschien de aanzet tot nog een meer fundamentele vernieuwing?

Dit artikel werd geschreven op basis van een uitzending van La Une (RTBf) over het Belgische justitieapparaat (8/04/2009)