NGO's en Civil Society binnen de islam

NGO's heb je overal. Maar over NGO's in de islamitische wereld is niet zo veel bekend. Toch hebben een aantal auteurs hier artikelen aan gewijdt. Hier een beschrijving van het functioneren van NGO's binnen de islam.

Benthall noemt in zijn artikel "NGOs in the contemporary Muslim world", een aantal positieve aspecten van de activiteiten van NGO’s in islamitische landen. Ondanks hun tekortkomingen vormen ze een link met het westen en zijn ze effectief in het stimuleren van aandacht voor vrouwenrechten, kinderrechten of hulp voor gehandicapten. Ook noemt hij een aantal voorbeelden van islamitische organisaties die aan welzijnwerk doen. Hizbullah is hier een voorbeeld van. Zij bekommeren zich om zorg op het gebied van gezondheid en onderwijs voor de shiitische gemeenschap. Studies in Arabisch Israëlische dorpen en in Egypte tonen aan dat islamitische organisaties effectief kunnen zijn in het zorgdragen voor zaken waarin de staat niet voorziet. Organisaties als de Moslim Broederschap hebben in het verleden ook al de leiding op zich genomen als het ging om hulp na natuurrampen zoals de aardbeving in Cairo van 1992, en de overstromingen in 1994 waarbij veel slachtoffers vielen.
Benthall haalt een citaat aan van Bayat, die zegt dat men het er in het algemeen over eens is dat zulke activiteiten beter gedragen worden door de islamitische gemeenschap dan door z’n seculiere equivalenten. Een reden hiervoor zou kunnen zijn dat islamitische organisaties veel effectiever kunnen werken dan seculiere organisaties, omdat ze dichter bij de bevolking staan.

Harmsen geeft in zijn artikel “Between Empowerment and Patronage” aan dat de staat hierin een rol speelt door seculiere NGO’s veel restricties op te leggen. De Moslim Broederschap daarentegen is in Jordanië officieel erkent door de regering.
Volgens Sparre & Petersen ligt er bij studies naar religieus getinte NGO’s onvoldoende nadruk op de rol die religie speelt in het streven naar sociale verandering.

Wat wel een verschil is met westerse organisaties, en wat je zou kunnen opvatten als een negatieve bijzaak waar men in het Midden-Oosten nog aan zou moeten werken om aan een zekere ‘westerse standaard’ te voldoen, is dat veel islamitische organisaties die aan welzijnswerk doen, zoals Hizbullah en Hamas, ook een militante tak hebben die bereidt is geweld te gebruiken. Politieke motieven, verweven met religieuze motieven, komen altijd om de hoek kijken bij islamitische welzijnsorganisaties, waar dat hij hun christelijke tegenhangers meestal niet het geval is.
Een belangrijk verschil dat Benthall aandraagt, is dat de islam in het Midden-Oosten er niet op is gericht om volgens theologische motieven de armen te bevrijden uit hun situatie, maar dat het doel meer politiek is, en dat het er op is gericht om een brede steun te krijgen voor een zekere islamitische orde in de regio.

Hiermee kom ik direct op het onderwerp van civil society. Sunar noemt hiervoor in zijn artikel namelijk een aantal belangrijke voorwaarden. Hij schetst de betekenis van civil society als ‘het domein tussen staat en individu waarin bedachtzaamheid en onderlinge vereniging plaats heeft zonder dwang’. De obstakels die volgens hem ontweken moeten worden om de civil society niet in gevaar te brengen zijn gecentraliseerde autoriteit, een remmende gemeenschapscultuur en versplintering. Als de civil society bestaat uit gesegmenteerde groepen, dan wordt gecentraliseerde macht wel ontweken, maar dat gaat dan ten koste van een gemeenschapscultuur waarin identiteiten niet zelf gekozen worden, maar juist worden voorgeschreven. Dat is vreemd omdat aan de basis ‘seculiere individuen, vrij van theologische of sociale oordelen met een vrije wil’ staan, aldus Sunar. Zowel de remmende gemeenschapscultuur als een gecentraliseerde macht moeten dus voorkomen worden.
Volgens Sunar kunnen we het ontstaan van civil society in het westen als een wonder beschouwen. Gellner zegt dat we civil society beter kunnen begrijpen door z’n vijanden te bestuderen. Dit zijn volgens hem islam, marxisme, en nationalisme. Zowel de eerste als ook de derde zijn van bijzonder belang in het Midden-Oosten, en dit zou er de reden van kunnen zijn dat het hele idee van civil society in deze regio nauwelijks aanslaat.

De belangrijkste reden waarom het onverenigbaar met de islam zou zou zijn, is dat civil society de privatisering van religie nodig heeft, terwijl de islam juist heel erg secularingsresistent is. Ook zou de islam inustrialisatievriendelijk moeten zijn, en is dit gedeeltelijk ook wel, maar met een autoritaire invloed. Binnen de in het westen overheersende religie, het Christendom, zit een meer liberale invloed, die weer veel beter verenigbaar is het de basisprincipes van civil society.
Sadik al-Azm prijst in een van z’n eerdere artikelen de visie van Gellner, alsook de wijze waarop hij die naar voren brengt. Inmiddels is hij daar gedeeltelijk op teruggekomen, en heeft wat punten van kritiek. Hij hekelt het feit dat Gellner zo in een westerse context denkt, en hier is natuurlijk wel wat voor te zeggen. © 2008 - 2009 Peronista, gepubliceerd in Sociaal (Mens en Samenleving) op 11-02-2008. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Peronista is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Hamas in Gaza-strook: een nieuw islamitisch staatje: Sinds kort heeft Hamas de macht in de Gaza-strook van Fatach (belangrijkste organisatie binnen de PLO) overgenomen. De gewelddadige overname laat het ware…
• Hamas, Islamitische verzetsbeweging: Hamas is de partij die door Sheik Ahmed Yassin is opgericht in 1987, voortkomend uit de Moslimbroederschap in Gaza. De partij won in 2006 de verkiezingen in de Palestijns…
• Boekrecensie: Hamas - Wim Kortenoeven: Hamas – portret en achtergronden van Wim Kortenoeven is een boek over de Islamitische Verzetsbeweging Hamas. In het boek wordt Hamas in een historische en regionale con…
• Wahhabisme en Extremisme: Wahhabisme is een extreme stroming binnen de Islam, die haar oorsprong vindt in de achtiende eeuw. Het koninkrijk Saoudie Arabië is op Wahhibitische leest geschoeid en veel van de h…
• Oorsprong van modern islamitische Jodenhaat: De onbeschrijflijke haat van Iran, Hamas, Islamitische Jihad en Hezbollah tegen Joden en Israël kent zijn oorsprong in het samenwerkingsverband tussen Hitler en d…

Bronnen en/of referenties

• Jonathan Benthall, "NGOs in the contemporary Muslim world", in: J. Benthall and J. Bellion-Jourdan (ed.), The charitable crescent : politics of aid in the Muslim world, London: I.B.Tauris, 2003, pp. 85-110
• Ilkay Sunar, “Cicil Society and Islam”, in: E. Özdalga and S. Persson (eds), Civil society, democracy and the Muslim world, Istanbul: Swedish Research Institute in Istanbul, 1997, pp. 9-15.
• Sadik Al-Azm, "Is Islam secularizable?" in: E. Özdalga and S. Persson (eds), Civil society, democracy and the Muslim world, Istanbul: Swedish Research Institute in Istanbul, 1997, pp. 17-22.
• Sara Lei Sparre & Marie Juul Petersen, “Youth and social change in Jordan & Egypt”, ISIM Review 20 (2007), pp. 14-15.