Het gedrag van Robert M. biologisch verklaart

In december 2010 werd bekend dat er een grote zedenzaak gaande was in Amsterdam, met name kinderdagverblijf Het Hofnarretje kwam veelvuldig in het nieuws. De hoofdverdachte, Robert M., was al eens in Duitsland veroordeeld voor het verspreiden van kinderporno. In dit artikel wil ik het gedrag van Robert M. op een criminologische manier proberen te verklaren, aan de hand van biologische en biosociale theoriën.

Wie is Robert M.?

Robert M, afkomstig uit Letland en sinds 2008 Nederlander, is de hoofdverdachte in een grote Amsterdamse zedenzaak waar seksueel kindermisbruik plaats heeft gevonden bij meerdere kinderdagverblijven in Amsterdam. Vermoed wordt dat de op 14 september 1983 geboren M. zo’n 83 kinderen heeft misbruikt. Hij is al eerder in Duitsland veroordeeld voor bezit van kinderporno (SpitsNieuws, 16 december 2010). Robert M was actief, en schreef artikelen voor het Centrum voor Kinderrechten van Janis Gulbis (Hij was een stille fantast, NRC Next, 17 december 2010). Robert M is hoogstwaarschijnlijk (mits inderdaad schuldig aan alle beschuldigingen) een recidivist eersteklas. Naast dat hij in Amsterdam ruim 80 kinderen heeft misbruikt en het feit dat hij een enorme verzameling aan film en fotomateriaal van kinderporno op zijn computer heeft staan, heeft hij zich dus ook al in Duitsland schuldig gemaakt aan bezit van kinderporno. Ook zou hij via de webcam hebben meegekeken hoe kinderen in Azië zijn misbruikt. Robert M wordt ook verdacht zijn slachtoffers te hebben gedrogeerd (Nu.nl, 10 maart 2011).

Korte inleiding: biologische theorieën in de criminologie

Biologische theorieën binnen de criminologie zijn er op gericht om criminaliteit te verklaren vanuit lichamelijke kenmerking, factoren. Bij het zoeken naar biologische theorieën in de literatuur kom je al snel uit op vele biosociale theorieën en ook enkele bio-psychologische theorieën. Maar ik wil me vooral concentreren op theorieën van louter biologische aard. Ook zijn sociale en andere factoren hier onlosmakelijk mee verbonden.
De eerste die criminaliteit aan de hand van biologische kenmerking verklaarde was Lombroso, die onderzocht of criminelen vaak dezelfde karakteristieke gezichtskenmerken hebben; tegenwoordig vind biologisch onderzoek plaats vanuit de gedragsgenetica, neurowetenschappen, hersenonderzoeken en psychofysiologie (Blokland, Thienpont en Donker, 2005). Na de tweede wereldoorlog heeft er lang een taboe gelegen het idee dat criminaliteit in bepaalde mate aangeboren kan zijn.

Het gedrag van Robert M. verklaard aan de hand van biologische theorieën

Als leidraad voor het verklaren van het gedrag van Robert M. hebben we hierbij de tekst van Buikhuizen (2006) gebruikt. Buikhuizen (2006) beschrijft dat ieder mens in hun hersens een gebiedje heeft die reageert op positieve of negatieve prikkels. Het zogenaamde beloning- en strafcentrum van je hersens. Bij sommige mensen functioneert dit strafcentrum (de zogenaamde amygdala) niet goed waardoor mensen niet of minder realiseren of iets fout of gevaarlijk is. Dus de amygdala, het strafcentrum in onze hersens, draagt bij aan de gewetensvorming van de mens. Voor het verklaren van het gedrag van M. kun je zeggen dat zijn geweten gebrekkig is omdat hij een niet goed functionerend strafcentrum zou kunnen hebben. Voordat dit bewezen kan worden moet echter wel hersenonderzoek gedaan worden naar de hersenpan van M.
Ook zegt de tekst dat psychopaten vaak handelen naar hun kenmerken dat ze geen empathie, afschuw, vrees, schaamte of beroep hebben. Bij psychopaten ligt de afwijking van de amygdala aan de basis van de waar te nemen persoonlijkheidstrekken en eigenschappen. Ze hebben nu eenmaal een bepaalde dwang om iets te doen of te laten. Je zou ervoor kunnen pleiten dat M. een psychopaat is dat veroorzaakt wordt door een afwijkende grootte van de amygdala en minder goed functioneren andere hersenonderdelen. Door deze afwijking(en) komen bepaalde persoonlijkheidstrekken naar buiten die de desbetreffende persoon niet kan remmen van zijn daden. Dit kan verklaren waarom M. recidiveert (keer op keer dezelfde fout maakt).

Biosociale kenmerken

Maar hoezeer een mens ook een afwijking heeft in zijn hersenen, het hoeft geen garantie te zijn dat die persoon ook daadwerkelijk een crimineel of psychopaat wordt. Of deze kenmerken naar buiten komen heeft ook te maken met de sociale omgeving van de persoon. De biosociale theorie verklaart criminaliteit aan de hand van sociale omstandigheden in combinatie met biologische kenmerken.

Een bekend voorbeeld van een onderzoek is het onderzoek naar het MAOA-gen. Jongens die in hun jeugd mishandeld waren en een lage MAOA-expressie hadden bleken een grote kans te hebben antisociaal gedrag te gaan vertonen (Buikhuisen, 2006). Er moet in dit voorbeeld dus zowel voldaan worden aan een biologisch, als een sociaal kenmerk.
Met deze kennis in het achterhoofd zouden we in de toekomst criminaliteit en criminelen preventief kunnen opsporen. Het gevaar hiervan is dat dit zou kunnen leiden tot stigmatisering van hele groepen (De Holocaust was immers op gebaseerd op soortgelijke theorieën).