Voetbalgerelateerd geweld in Nederland

Het lijkt erop dat voetbal een steeds gewelddadigere sport wordt; niet omdat de acteurs op het veld zich misdragen, maar meer omdat er sprake is van (veel) geweld rondom voetbal veroorzaakt door fans, of de zogenaamde hooligans. Dit artikel gaat over de aard en omvang van voetbalgerelateerd geweld in Nederland.

Aanleiding

17 september 2011, Feyenoord - De Graafschap; de tweede ‘zaterdagavondwedstrijd’ van het seizoen voor de Rotterdammers is een feit. Tevens zijn deze ‘zaterdagavondwedstrijden’ een traditie binnen mijn vriendengroep. Bij het stadion aangekomen merken we al snel dat er een grote groep supporters aan het protesteren zijn tegen het bestuur van Feyenoord. Even later gaat het gerucht rond dat ‘ze’ het Maasgebouw aan het bestormen zijn, wat leidde tot schade aan het gebouw en tot getrokken pistolen aan de zijde van de politie. Nog dezelfde avond berichten de media over deze uit de hand gelopen protestmars. ‘Gaat het altijd zo?’, vraagt een vriend die voor het eerst meegaat naar het stadion; een goede vraag, maar is het ook terecht om aan te nemen dat voetbalwedstrijden garant staan voor geweld? Hoe vaak komt geweld bij voetbal eigenlijk voor? En wat is voetbalgerelateerd geweld nu eigenlijk? Is hooliganisme hetzelfde? Deze vragen zijn de aanleiding voor de probleemstelling in dit stuk; wat is de aard en omvang van voetbalgerelateerd geweld in Nederland? Daarbij focussen we ons op wat voetbalgerelateerd geweld nu werkelijk inhoud, wat de kenmerken daarvan zijn, hoe vaak het voorkomt in Nederland en tot slot welke ontwikkelingen zich de laatste jaren voordoen op het gebied van voetbalgerelateerd geweld.

Hooliganisme of voetbalgerelateerd geweld; definitievorming

Het eerste waar veel mensen aan denken aangaande geweld rondom voetbalwedstrijden, is aan hooligans. Maar is dit terecht? Hooliganisme is naar mijn mening niet onlosmakelijk verbonden met voetbalgerelateerd geweld, maar meer een algemeen begrip voor agressief gedrag. Volgens Spaaij is hooliganisme een essentialistische benaming, opgelegd door buitenstaanders (media, politici), in plaats van een betekenisvolle categorie van de onderzoekspopulatie zelf. De term wordt vaak gehanteerd als een containerbegrip, dat uiteenlopende vormen en gradaties van als deviant bestempeld gedrag door met name voetbalsupporters onder een noemer plaatst (Spaaij, 2008a). Een link tussen en voetbal en hooliganisme valt zo niet te leggen. Ook naar de herkomst van het woord ‘hooligan’ kijken maakt ons niets wijzer; volgens het boek ‘The Hooligan Night’ is het woord afkomstig van Patrick Hooligan, een Ierse crimineel. Volgens anderen stamt het woord ‘hooligan’ af van de straatbende ‘Hooley’s Gang’ of van het Ierse woord ‘hooley’, wat wild feest betekent (bron; http://www.worldwidewords.org/topicalwords/tw-hoo1.htm). Hier worden we niks wijzer van en de link met voetbal is nog steeds allerminst gelegd. Toch noemen veel fanatieke voetbalsupporters zichzelf ook ‘hooligan’, maar geven daar een andere invulling aan (Spaaij, 2008b).

Voor we verder gaan kijken we nog even naar Tilly’s definitie van ‘hooliganisme’; hij ziet hooliganisme, letterlijk vertaald, als een subvorm van ruzieachtig gedrag wat op gemeenschappelijk niveau plaatsvind (Tilly, 2003). Deze enigszins vage definitie is voor voetbalsupporters een stuk vriendelijker.

Bij het horen van de term ‘hooligans’ denk ik onwillekeurig terug aan 22 augustus 2009, de dag van de welbekende strandrellen waarbij agenten belaagd werden door hooligans. In dit geval, midden in de zomer, was van een voetbalgerelateerd voorval geen sprake en dit is dan ook de rede waarom ik dit paper over geweld rondom voetbal niet wil relateren aan ‘hooliganisme’. Want, zoals de strandrellen duidelijk maken, acteren hooligans ook buiten voetbal om. Door de tijd heen is hooliganisme verandert in ‘an increasingly organised and premeditated phenomenon that is only loosely connected to the soccer match itself’ (Spaaij en Anderson, (2010). Hooliganisme is dus een verkeerd begrip voor geweld rondom het voetbal. De term die ik hier wil gebruiken voor delicten rondom voetbalwedstrijden is ‘voetbalgerelateerd geweld’. Deze term zou ik willen definiëren als overlastgevend - en veelal strafbaar gedrag, in en rondom het voetbalstadion, dat de openbare orde ernstig verstoort (CIV, 2011:6). De definitie van voetbalvandalisme, “gedragingen van personen alleen of in groepen in relatie tot het voetbal,die te maken hebben met verstoring van de openbare orde, veiligheid en/of het plegen van strafbare feiten” (CIV, 2000), sluit hier naadloos bij aan.

De aard van voetbalgerelateerd geweld

Nu we onze definitie vast hebben gesteld, kunnen we gaan kijken naar ‘de aard van het beestje’, oftewel; wat zijn de kenmerken van een voetbalgerelateerd delict? Wie zijn de daders en wie of wat het slachtoffer? Voor de belangrijkste kenmerken is het makkelijk om de hierboven genoemde definitie te raadplegen; ‘overlastgevend en veelal strafbaar gedrag, wat zich in of rondom het voetbalstadion voordoet’ (CIV, 2011:6). Hierbij komen de kenmerken ‘overlastgevend’, ‘strafbaar’ en ‘in of rondom het stadion’ naar voren. Dit overlastgevend, veelal strafbaar geweld kan onderscheiden worden in enerzijds spontaan geweld wat plaats vind naar aanleiding van gebeurtenissen op het veld, tijdens de wedstrijd en anderzijds geweld wat van tevoren gepland is door de fans (al dan niet samen met fans van de tegenpartij) en dus enigszins georganiseerd is, onafhankelijk van de voetbalwedstrijd zelf (Netburg, 2005:1). Spaaij en Anderson bouwen hier op verder door te stellen dat geweld van supporters te definiëren is in twee verschillende categorieën; de eerste heeft te maken met de mate van intensiteit van het geweld, variërend van verbale aanvallen tot grootschalige, massale vechtpartijen. Ten tweede gaat het over de mate van organisatie en planning die daarbij is komen kijken (Spaaij en Anderson, 2010:565).

Samenvattend kan voetbalgerelateerd geweld dus ‘spontaan’ opkomen tijdens een wedstrijd of van tevoren georganiseerd zijn. De meest voorkomende vormen van voetbalgerelateerd geweld zijn bedreiging, brandstichting, mishandeling, spreekkoren, vechtpartijen, vernieling, vuurwerk en bekogeling. Opvallend hierbij zijn de sinds 2005 opgenomen spreekkoren als vorm van voetbalgerelateerd geweld, wat de KNVB definieert als ‘alle gevallen waarin kwetsende, beledigende, bedreigende, racistische en/of discriminerende teksten vanaf de tribune worden geroepen’ (Netburg, 2005:1).

De vraag naar wie de daders van voetbalgerelateerd geweld zijn, is een retorische; dat zijn als het gaat om spontaan geweld tijdens de wedstrijd de supporters op de tribune en als het gaat om georganiseerd geweld rondom wedstrijden kunnen dit zowel supporters als ‘buitenstaanders’ zijn, die niet op de tribune zaten of überhaupt geen voetbalsupporter zijn, maar slechts geïnteresseerd in rellen. Afhankelijk van het hierboven al meermalen voorbijgekomen verschil in supportersgeweld zijn de slachtoffers meestal de rivaliserende supporters, de politie of ME en de stadionmedewerkers. In dit geval is voornamelijk sprake van fysiek letsel. Soms zijn ook de spelers, de trainer of bestuurders van de club het slachtoffer van voetbalgerelateerd geweld, denk hierbij aan spreekkoren. In dit geval is er sprake van psychisch letsel (Netburg, 2005:4-5).

Omvang en ontwikkeling: Maken veiligheidsmaatregelen voetbalsupporters braaf?

Uiteraard zijn er tegenwoordig nog regelmatig ongeregeldheden of rellen rondom voetbalwedstrijden, maar echte grote veldslagen zoals de vechtpartij tussen supporters van Feyenoord en Ajax bij Beverwijk in 1997 lijken minder vaak voor te komen. Is dit ook het geval? Komt voetbalgerelateerd geweld ook minder voor?



Voor we kijken naar de omvang van voetbalgerelateerd geweld, waarbij we bovenstaande tabellen zullen gebruiken, is het handig om eerst aan te geven dat voetbalgerelateerd geweld zeker niet alleen in Nederland een voorkomend ‘probleem’ is. In zijn vergelijkend onderzoek naar voetbalgerelateerd geweld heeft Spaaij enkele clubs in West-Europese landen, waarbinnen zich het voetbal op een met Nederland vergelijkbare wijze heeft ontwikkeld en waar voetbal ook de populairste toeschouwersport is, met elkaar vergeleken. De centrale vraagstelling binnen dit onderzoek was hoe de overeenkomsten en de verschillen in de aard en omvang van voetbalgerelateerd geweld bij verschillende clubs in dezelfde stad en in verschillende landen kan worden verklaard (Spaaij 2008a, Spaaij 2008b). Voetbalgerelateerd geweld is zeker niet iets wat alleen in Nederland voorkomt. Voetbal is ook binnen Nederland de populairste toeschouwersport, waardoor voetbalgerelateerd geweld zowel bij het professionele voetbal als het amateurvoetbal voorkomt. De cijfers in de bovenstaande tabellen zijn alleen van de geregistreerde incidenten in het betaalde voetbal (CIV, 2011:16). Kijkend naar tabel 1 valt op dat vuurwerk het meest voorkomende voetbalgerelateerd delict is, zowel binnen als buiten het stadion. Opvallend is dat het aantal vuurwerkdelicten binnen het stadion zo hoog is, ondanks dat een bezoeker bij binnenkomst gefouilleerd kan worden. Ook is het aantal spreekkoren behoorlijk vertegenwoordigt en dan met name binnen het stadion. Buiten het stadion is het aantal spreekkoren aanzienlijk lager als is er momenteel wel een stijgende tendens. Ook mishandelingen, vechtpartijen en vernielingen komen relatief veel voor, al is er ook bij deze vormen sprake van een dalende ontwikkeling, zowel binnen als buiten het stadion. Aangaande de omvang van voetbalgerelateerd geweld kan ook nog opgemerkt worden dat het hoge percentage first-offenders opvallend is (als we snel rekenen zien we dat het percentage jaarlijks rond de 75% ligt, zie tabel 2), omdat over het algemeen al snel wordt aangenomen dat veel voetbalgerelateerde delicten gepleegd worden door de ‘harde kern’, een kleine groep zeer fanatieke supporters; mogelijk is de homogeniteit binnen de ‘harde kernen’ afgenomen (Netburg, 2005:2), wat het hoge aantal first-offenders kan verklaren.

Dit laatstgenoemde sluit mooi aan bij de nu nader te beschrijven ontwikkeling van voetbalgerelateerd geweld binnen Nederland; het aantal voorgekomen incidenten is de laatste vijf jaar nagenoeg gelijk gebleven, al is het aantal aanhoudingen enorm gedaald in dezelfde periode. Ook is het opvallende grote verschil tussen incidenten en aanhoudingen enorm verdwenen, blijkbaar waren er vijf jaar geleden nog veel incidenten waarbij meerdere aanhoudingen werden verricht. Een verklaring voor deze daling van het aantal aanhoudingen is dat er in de laatste jaargangen nauwelijks grote groepsaanhoudingen zijn verricht (CIV, 2011:17). Persoonlijk denk ik dat de afname van het aantal risicowedstrijden (vanwege de degradatie van Sparta) en de verbeterde veiligheidsmaatregelen die de gelegenheid beperken om bij voetbalwedstrijden over de schreef te gaan (CIV, 2011:17) hebben geleid tot een daling van het aantal aanhoudingen. Onderzoek wijst uit dat risicowedstrijden impact hebben op hooliganisme of, beter gezegd, voetbalgerelateerd geweld (Braun en Vliegenthart, 2008:11).

‘Dark number’

Toch moeten we ons niet blindstaren op deze cijfers. De cijfers van het CIV worden ontleend aan de KNVB, de BVO’s (Betaalde Voetbal Organisatie), het CBS en het VVS, het Voetbal Volg Systeem, wat onderdeel is van de politie en dus gebruik maakt van politiegegevens. Politiegegevens zijn gebaseerd op incidenten die ze zelf ‘pakken’ en op basis van aangiftes, hierdoor is er ook sprake van een ‘dark number’; een aantal onzichtbare delicten die door niemand worden opgemerkt waardoor we de cijfers van CIV niet als ‘de waarheid’ moeten zien. Toch geven deze cijfers over geregistreerde delicten wel een meer dan behoorlijk beeld over de omvang en de ontwikkeling van voetbalgerelateerd geweld.

Afsluiting en samenvatting

Terug naar 17 september 2011; na de wedstrijd was de rust in en rondom het stadion weer teruggekeerd. Feyenoord had De Graafschap met 4-0 verslagen en de supporters konden weer tevreden naar huis. Helaas was deze mooie voetbalavond ontsierd door een groep van vijftig tot honderd ‘fans’, of beter gezegd ‘hooligans’, die vernielingen hadden toegebracht aan het Maasgebouw waarbij de politie en ME zich bedreigd voelde. We hebben gezien dat dit soort delicten passen in de hierboven omschreven definitie van voetbalgerelateerd geweld; overlastgevend - en veelal strafbaar gedrag, in en rondom het voetbalstadion, dat de openbare orde ernstig verstoort (CIV, 2011:6). De aard van voetbalgerelateerd geweld wordt enerzijds bepaald door de, uit de definitie voortkomende kenmerken ‘overlastgevend, strafbaar en in of rondom het stadion’ en anderzijds de verschillende categorieën van supportersgeweld; spontaan opkomend geweld en gepland geweld. De meest voorkomende vormen van voetbalgerelateerd geweld zijn bedreiging, brandstichting, mishandeling, spreekkoren, vechtpartijen, vernieling, vuurwerk en bekogeling, waarbij het percentage first-offenders hoog is. Daarbij is vuurwerk het meest voorkomend, gevolg door spreekkoren, mishandelingen, vechtpartijen en vernielingen. De laatste jaren is een dalende lijn te zien wat betreft het aantal aanhoudingen wat mogelijk komt door een afname van het aantal risicowedstrijden en de verbeterde veiligheidsmaatregelen, het aantal incidenten blijft nagenoeg gelijk de laatste vijf jaar. Interessant hierbij is ook het op 28 november 2011 voorgestelde wetsvoorstel van de PvdA en de PVV om de voetbalwet aan te scherpen, voornamelijk door een strengere aanpak van voetbalvandalisme (bron: Volkskrant 28 november 2011). Dus een voetbalwedstrijd bezoeken wordt weer leuk!

Auteur

R. Stolk (2011)