Afrikaanse maskers

Afrika en maskers zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Maar waarvoor dienen die maskers eigenlijk? En wat gebeurt er met iemand als hij zo’n masker opzet? Wat voor maskers zijn er eigenlijk zoal te vinden? Allemaal vragen waar wij als westerling niet zo een, twee, drie een antwoord op hebben. In dit artikel vindt u informatie over bovenstaande zaken. Zodat we bij het woord masker een volgende keer niet meteen aan ‘carnaval’ of verkleedpartijen hoeven te denken.

De geest van het masker

In de westerse wereld zijn ‘ik’ en ‘jij’ een duidelijke zaak. Maar voor Afrikanen ligt dat niet zo zwart/wit. Het ‘ik’ is in Afrika omgeven door geesten met wie het ‘ik’ praat en die het ‘ik’ vormen. Wie een masker opzet verandert zelf als persoon. Hij krijgt dan niet alleen een ander gezicht, maar verdwijnt en verandert in de geest v an het masker en neemt de eigenschappen en het gedrag van deze geest over. Dat kunnen ook agressieve of vernietigende krachten zijn. Het ‘ik’ staat dan, zoals Afrikanen het ervaren, in de ban van wilde woeste wezens.

Maskers en gezag, macht en orde

Zoals ook in ons land ge zag, macht en orde hand in hand gaan met rituelen en machtsattributen (de ‘gouden’ koets van de koningin, de rechter in zijn toga...), zo is dat ook het geval in Afrika met betrekking tot maskers. De maskers zijn geesten die in de dorpen aan alles en iedereen structuur en leiding geven. Zo zorgen ze voor normen en wetten en houden ze de boel in degaten. Maatschappelijke controle is op deze manier prima geregeld. Geesten tegenspreken kan niet in de Afrikaanse traditie. Er zijn mannelijke en vrouwelijke maskers. Mannelijke maskers zien er vaak dreigend uit en hebben soms iets dierlijks meegekregen, bijvoorbeeld ronde, open en uitpuilende ogen. En vaak een (open) mond met tanden om extra ontzag in te boezemen. Vrouwelijke maskers hebben hun ogen juist neergeslagen.

Initiatie

In de traditionele Afrikaanse wereld is volwassen worden een duidelijk moment in iemands leven. Dit in tegenstelling tot de westerse wereld waar volwassen worden niet gebonden is aan een vast moment of een bepaalde leeftijd, maar eerder een kwestie van tijd is. In Afrika moet men samen met leeftijdsgenoten vaak pijnlijke en zware rituelen doorstaan. Pas dan behoort men tot de volwassenen. We noemen dit initiatie. Maskerwezens helpen bij de initiatie. Zij beschermen, bewaken en onderwijzen. De maskerwezens zijn meestal geesten van voorouders die de jongens onderwijzen. Ze leren hen de traditionele ‘geheime kennis; van hun volk en allerlei sociale, politieke en artistieke vaardigheden

Maskers en begrafenisrituelen

In Afrika betekent doodgaan de overgang naar het voortbestaan als voorouder: een geest van een overledene met wie zijn familie, de clan of het hele volk contact houdt. Wanneer iemand sterft komt zijn geest vrij en reist af naar het geestenrijk. De maskerwezens kunnen, in tegenstelling tot mensen, het tussenrijk van leven en dood betreden. Deze maskerwezens hebben tot taak een dwalende dode de weg te wijzen of bij een verdachte doodsoorzaakde familie en de gemeenschp te zuiveren van kwade krachten die de dood veroorzaakten.

Het dier in de mens

In de westerse wereld denken mensen vaak dat zij, door hun bewustzijn, een stap hoger staan dan de dieren. Mensen en mensapen hebben dan wel een gemeensschappelijke voorouder, maar daar houdt het dan ook mee op. Afrikanen hebben echter altijd de overeenkomst gezien tussen mens en dier. Ook dieren leveren hun bijdrage aan zingeving en aan het ontrafelen van de betekenis van de mensen en de wereld. Diermaskers en diermensmaskers komen dan ook opvallend veel voor. In veel van die maskers is de verwantschap tussen mens en dier zo groot, dat je haast niet meer kunt zeggen of het masker meer op een mens of meer op een dier lijkt. Totemdieren hebben in Afrika een speciale betekenis. Een totemdier heeft ooit een ‘clanouder’ in een belangrijke situatie geholpen. Een totemdier mag je niet doden of opeten.

Witte vrouwen

Sommige volken in Afrika kennen bijzondere vrouwelijke maskers: de witte vrouwen. Zij tonen hun schoonheid die beantwoordt aan het vrouwelijke schoonheidsideaal: een lange hals, een fijn, smal gezicht, een kleine mond, een scherpe lange neus en een zeer verzorgd en ingewikeld kapsel. Bij deze maskers hoort een nauwsluitend, elegant kostuum. De uiterlijke schoonheid verwijst ook naar innerlijke schoonheid: zuiver van geest, ruimhartig en gehoorzaam. Wit is de kleur van schoonheid en van het dodenrijk. Wit is de kleur van moedermelk wat symbool staat voor alles dat goed, zuiver en gezond is. De Afrikaanse witte maskers zijn niet zomaar ‘meisjes’ maar geesten van doden en geesten van maagden. Deze ‘schonen doden’ bevorderen de vruchtbaarheid van de mensen en van het land. Opvallend is dat deze vrouwelijke maskers niet door vrouwen gedragen mogen worden. Alleen mannen mogen optreden met deze vrouwelijke maskers. Over het algemeen zijn maskers in Afrika een mannenzaak. Uitzondering hierop zijn de zwarte Sowei-maskers van het volk de Mende. Alleen vrouwen mogen deze maskers maken, dragen en ermee dansen.

Maskers vervullen sociale functie

Al met al kan men stellen dat maskers in Afrika niet bedoeld zijn om zich ' te verkleden'. Het masker dient als middel om de geesten van voorouders te laten spreken. Zij vervullen een belangrijke sociale functie en zijn onlosmakelijk verbonden met de manier waarop men aankijkt tegen leven en dood, waarbij de dood slechts een overgang is naar het voortbestaan als geest in het geestenrijk , dat in verbinding staat met en invloed heeft op leven van de mens op aarde. © 2007 - 2010 Xpress, gepubliceerd in Sociaal Cultureel (Mens en Samenleving) op 22-04-2007. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Xpress is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Wat is Afrikaanse kunst?: Afrika is op veel gebieden een te vaak onderschat continent. Zo is het ook het geval in de kunstwereld. Galerijen en musea tonen zeer weinig Afrikaanse kunst en ook wij weten weinig…
• Het Afrika Museum in Berg en Dal: Als u eens in de buurt van Berg-en-Dal komt (omgeving Nijmegen), is het zeker de moeite waard om het Afrika Museum te bezoeken. Het bestaat uit een binnen- en buitenmuseum.…
• De beste gezichtsmasker: Er zijn tegenwoordig zoveel verschillende soorten gezichtsmaskers verkrijgbaar. Maar hoe weet je nu welke je eigenlijk moet gebruiken, en welke het beste bij jouw huidtype past?
• Schuilgaan in Venetië met een masker tijdens carnaval: In Venetië kun je verstoppertje spelen op een heel speciale manier. Je verkleedt je in een prachtig kostuum en verschuilt je gezicht achter een handgema…
• Venetiaanse maskers: Je eigen venetiaanse maskers in huis? Dat kan je zelf knutselen. Heel eenvoudig en met weinig middelen heb je die zo gemaakt.