Tradities & rituelen rond de dood

Niets is zeker, behalve dat we dood gaan. Die enige zekerheid voelt voor velen niet als een erg geruststellende gedachte. Onze voorouders maakten rituelen rond het sterven en begraven. Veel van deze tradities zijn in de loop van de laatste eeuw verdwenen. Toch komen ook enkelen weer terug omdat oude tradities en rituelen een simpel houvast geven in een moeilijke tijd.

Inhoud

• Burenplicht bij het overlijden
• ’t leven is ten end
• Thuis bij de overledene
• De dodenwake
• De klok in de kerk moest luiden
• Doodskleed
• Naar de laatste rustplaats
• De rouwkleding
• Op het kerkhof
• Stinkend rijk
• Maal na de groeve

Burenplicht bij het overlijden

Ongeveer de allerbelangrijkste taak bij het verzorgen van de overledene en de begrafenis lag bij de naaste buren. De buren werden geacht de zieke in de laatste uren bij te staan. De overledene werd door de buren gewassen, gekist en naar de begraafplaats gedragen. De koffietafel na de begrafenis werd ook verzorgd door de naaste buren. Vooral op het platteland was dit nodig, in een dunbevolkt gebied heb je hulp nodig van mensen die naast je wonen. Misschien voert het wel te ver om hier een diep gevoel van medemenselijkheid in te zien, alhoewel dat in sommige gevallen vast zo was. ‘Wanneer ik jou help, verwacht ik ook hulp wanneer dat nodig is’, waarschijnlijk was dat in ieder geval de onderliggende gedachte. Deze burenplicht is lange tijd bij wet geregeld geweest, er stonden ook straffen op het niet behulpzaam zijn.

’t leven is ten end

Een heel belangrijke taak van de buren, onmiddellijk na het overlijden was het rond- en aanzeggen. De directe buren en de rest van de gemeenschap moest verteld worden dát er iemand was overleden en wie was overleden. Zo wisten alle buren ook dat er hulp nodig was in een woning en welke buren geacht werden te helpen. Het overlijden moest ook worden doorgegeven aan het bevoegd gezag, ook dit was een taak van de buren.

Thuis bij de overledene

De gordijnen gaan dicht, de spiegel wordt afgedekt en de klok stilgezet. Niet alleen in het huis waar een overledene is, maar ook bij de naaste buren en de rest van de familie. De dood was aanwezig in het huis. De spiegel moest afgedekt omdat de ziel van de overledene misschien een ziel van een levende mee zou kunnen sleuren in de dood. Spiegels toonden namelijk de ziel van iemand die ervoor stond. Daar komt nog bij dat in een huis waar verdriet heerst, geen ruimte is voor menselijke ijdelheid. Soms werd eerst ook nog een raam opengezet om de ziel de mogelijkheid te geven te vertrekken.

Aan de deur van het huis werd een ‘doodslantaarn’ gehangen. In sommige provincies legden men bosjes stro voor de deur. Alle deuren gaan alleen nog op een kier, de ziel mocht niet de gelegenheid krijgen om terug te keren.

De dodenwake

De dodenwake was een heidense traditie waar de kerk niet erg blij mee was. Er werden liederen gezongen, moppen verteld, er werd gedronken en later wanneer er een priester aanwezig was, werd er ook gebeden. Het ging er soms nogal luidruchtig aan toe en waarschijnlijk zag het er in enkele gevallen eerder uit als een geslaagd verjaardagsfeestje dan een dodenwake. De ziel van de dode moest zich gaan verzoenen met z’n lot en afscheid nemen. Het nuttigen van veel alcohol diende ook als medicijn tegen de doodsbacillen waar men zo bang voor was. Maar het hielp ook zeker tegen de angst voor demonen. De wake kon een dag of drie duren.

De klok in de kerk moest luiden

De klokken in de kerk moesten luiden. Waarschijnlijk had iedere provincie daar wel verschillende gebruiken voor. Wanneer de kerkklokken luidden in de ochtend dan betekende dat, dat iemand die ochtend was overleden. Het was de taak van de buren om de klokken te laten horen. Dit luiden wordt ‘verluiden’ genoemd. Het geluid van de klokken zou de duivel verjagen en hij zou de ziel van de overledene met rust laten. Aan de klok was te horen of een man, een vrouw of een kind was overleden. Zelfs was het in sommige gevallen te horen, of het een dorpsbewoner was, of iemand in een naburig dorp.

Doodskleed

Bij het huwelijk kreeg iedere bruid het mee, als onderdeel van de uitzet en het werd tijdens de huwelijksnacht gedragen. Een doodskleed, verhennekleed of wade ging in de linnenkast en werd ieder jaar een keer gewassen. Het kleed was wit met daarop in zwarte letters de voornaam van de overledene. Wanneer de familienaam ook op het doodskleed geborduurd zou worden, betekende dat het einde van de familie. Geen knopen, dat zou alleen de ziel maar tegenhouden en de naald werd na het naaien in de haard gegooid. Precies op maat, het zou je maar gebeuren, de hemel binnengaan, struikelend over een te lang hemd!

Naar de laatste rustplaats

De overledene werd door buren naar buiten gedragen via een lijkdeur aan de noordzijde van het huis. De voeten eerst zodat de ziel de weg terug niet meer zou kunnen vinden. De lijkdeur werd alleen gebruikt voor een uitvaart en daarna weer stevig gesloten, de ziel mocht niet weer terugkeren. De meeste lijkdeuren waren aan de noordkant van het huis omdat de algemene overtuiging was, dat daar het dodenrijk was.

In veel dorpen en steden waren er speciale wegen waarlangs de stoet liep. In sommige plaatsen zijn die straten nog herkenbaar aan namen als: dooienstraat, lijkeweg, dodenpad en helleweg. Het gebruik is waarschijnlijk ontstaan ten tijde van de pestepidemieën, besmetting bleef altijd een schrikbeeld. Men liep drie keer om de kerk om de demonen af te schudden die altijd op de loer lagen op kwetsbare momenten. Later werd het drie keer om de kerk wel in verband gebracht met Vader, Zoon en Heilige Geest.

De rouwkleding

In veel streken en zeker op het platteland en streken waar klederdracht werd gedragen, bestonden regels voor het dragen van rouwkleding. De kleur van de kleding was vooral zwart. De mannen droegen een zwart pak en de vrouwen donkere jurken en kousen. Ook de klederdracht werd aangepast. In delen van Nederland bedekten de vrouwen hun gezicht met een zwarte doek. De mannen droegen vaak nog een rouwband om hun bovenarm. In sommige plaatsen golden ook voor de rouwperiode na de begrafenis specifieke kledingregels.

Op het kerkhof

De kerkhof werd pas laat dé plek om de overledenen te begraven. Het kerkhof was eerst, het hof van de kerk, de tuin. Rond de kerk werden markten gehouden, feesten gevierd, de sociale contacten werden er onderhouden. Tenslotte krijgt dit hof ook een functie als begraafplaats. Dit heeft de eerste jaren wel tot problemen geleid. Het is nu eenmaal lastig om rond de graven een fijn dorpsfeest te geven. Tegen het bezoek van griezelige demonen en dolende zielen werden ‘dodenlantaarns’ opgehangen, deze lantaarns waren ook prima om de grafrovers van het hof te houden. Na de kerkdienst werd de overledene op het kerkhof begraven.

Stinkend rijk

Begraven worden in de kerk, het was een grote en vooral kostbare eer. Maar in de loop van de tijd begon het toch problemen te geven. Aan ruimen deed men niet en de kerkvloer werd overvol. Omdat men steeds in de vloer moest graven verzakte het geheel in de loop van de jaren. Oude graven verzakten mee en de dekstenen op de graven ook. In de kerk hing soms een meer dan doordringende stank. Aan het eind van de 18e eeuw gaan er dan ook veel stemmen op om het begraven in de kerk niet meer toe te staan. We hielden er wel een spreekwoord aan over: Hij is stinkend rijk. (Alleen de rijken werden in de kerk begraven)

Maal na de groeve

Is het nu al moeilijk om een broodje met kaas door de keel te krijgen, het maal dat vroeger na de begrafenis werd klaargezet door de buren was groots. Het was een verantwoordelijkheid van de naaste buren maar meestal nam iedereen iets mee. Het maal kreeg verschillende namen: lijkmaal, groevemaal, leedmaal en in Vlaanderen soms spottend ‘kermis ten dode’, om te illustreren dat het in sommige gemeenschappen een overvloedig gedekte tafel was. Het dodenmaal werd soms, tot grote ergernis van de kerk, bijna een klein feestje. Aan het eind van de 19e eeuw behoren deze uitbundige braspartijen tot het verleden en gaan we over op de koffie met een broodje.

Meer over Nederlandse tradities in de special: Tradities in Nederland