Fundamentalisme en consumptie

De toegenomen pluraliteit kan problemen stellen wanneer mensen niet weten hoe ermee om te gaan. Enerzijds is er het fundamentalisme, dat door het megafooneffect steeds opvallender in de media aan bod komt. Anderzijds is er de consument, die de ver-van-zijn-bed show in het beste geval als een leuke afleiding beschouwt. De twee staan in een vreemde verhouding.

Twee tegenovergestelde strategieën

Op vlak van levensbeschouwing zijn er twee manieren om met de toegenomen pluraliteit om te gaan. Ten eerste kan men gaan religieshoppen : men knutselt de eigen levensbeschouwing in elkaar aan de hand van stukjes bestaande levensbeschouwingen. De religieuze tradities zijn voor zo’n consument dan een collectie bouwmaterialen om een eigen identiteit mee op te bouwen. Als mensen in zo’n situatie nog Katholiek zijn, dan is het veelal een Katholisisme à la carte. Niet iedereen kan echter met die onzekerheid om.

Ten tweede kan men zich fundamentalistisch opstellen (fundamentalisme als post-modern verschijnsel). De fundamentalist meent in deze context dat er een teveel aan verscheidenheid is en dat het terug tijd is voor eenduidigheid. Hij zoekt houvast en wanneer hij die vindt verabsoluteert hij die. De identiteit wordt dan geconstrueerd vanuit één traditie die wordt stilgezet en gekoesterd. De traditie is iets dat vast staat, een permanent referentiepunt.

Tegenover de traditie zijn er dan ook twee mogelijke houdingen denkbaar. Enerzijds is er de conservatieve traditionalist die de vrijheid apprecieert en gebruikt om te kiezen voor traditie als eigen identiteit, zij het met respect voor andere identiteiten. Anderzijds is er de fundamentalist volgens wie de verscheidenheid een negatieve zaak is en die niet alleen zelf wilt teruggrijpen naar één systeem, maar ook verlangt dat de anderen hetzelfde doen. Dergelijk fundamentalisme is zeker niet afwezig in onze samenleving.

Vanuit ons oogpunt is de fundamentalistische houding vreemd : ze heeft de structuur van een Groot Verhaal terwijl wij die structuur verlaten hebben. Het gaat radicaal in tegen onze individuele vrijheid.

Consument

Ons onbegrip tov het fundamentalisme valt te verklaren vanuit ons toenemend consumentengedrag. De overheersende stijl van ons post-modernisme is die van de shopper. De consument is het individu dat altijd eerst het aanbod bekijkt en pas dan zelf een keuze maakt. De keuze is zo ruim dat we het ons kunnen permitteren selectief te zijn.

Ook op vlak van levensbeschouwing hebben we het voor het kiezen. Als consument stellen we zelf onze religie samen na de markt te hebben geïnspecteerd. Niets belet dat iemand in Jezus én de reïncarnatie gelooft. Voor traditionele Christenen is dit choquerend: Jezus wordt in de traditie verbonden met de verrijzenig. De post-moderne Christene kan evenwel een deeltje Christendom en een stukje Boeddhisme samenvoegen om een eigen godsdienst bijeen te knutselen. De manier waarop we hier over reïncarnatie spreken – als beloning, je mag nog eens terugkomen – is niet die van de Boeddhisten : voor hen is het een straf – bissen, trissen. Daar neemt de Westerling liever niets van over.

De verscheidene religieuze tradities zijn de bouwstenen voor de eigen identiteit. Het fenomeen Rent a priest toont aan dat mensen zich gedragen als klanten; ze gebruiken de priester voor een eigen project. Tijdens de trouwmis komen de woorden Jezus & God veel minder voor; het Katholieke trouwfeest is eerder een traditioneel symbool dat mensen aanwenden voor hun eigen identiteitsopbouw, om de identiteit naar de buitenwereld te bevestigen.

Kritiek vanuit traditionele hoek

De traditionelen vinden dergelijke bricolage maar onhandig, inauthentiek gepruts. Ze verwijten de consument bovendien een gevorderd stadium van narcisisme : het gebruik van de godsdienst gaat niet om het geloof op zich, het gaat om eigenbelang. Waar vroeger Jezus een centrale plaats innam wil nu de consument zelf in het middelpunt van de belangstelling staan. Het grote verschil tussen traditionele Christenen en consumenten / niet-Christenen is het besef dat je niet het centrum van de wereld bent.

Fundamentalist

In dezelfde wereld als die van de consument ontplooit de fundamentalist zich. De situatie is dezelfde : er zijn geen zekerheden meer, niemand heeft nog het gezag om te zeggen wat je moet doen. Ook over de fundamentele vragen van het leven is er geen uiverkoren weg meer. Bepaalde mensen kunnen die onzekerheid niet aan. Om hun eigen identiteit vorm te geven grijpen ze naar een houvast die ze vinden in de traditie. In principe evolueert die traditie in haar context. Het eigene aan de fundamentalist is evenwel dat hij de traditie vastklikt net omdat hij een stevig, onveranderlijk ankerpunt wil.

Gelijkenissen en verschillen tussen de twee levensbeschouwingsstijlen

Hoewel de fundamentalist en de consument op het eerste zicht radicaal tegenover elkaar staan, zijn er toch enkele gelijkenissen tussen de twee stijlen.

Ten eerste wordt zowel voor de consument als voor de fundamentalist de godsdienst een middel om een eigen identiteit te verwerven. Dit gaat in tegen het traditioneel religieus leven waar net het omgekeerde plaatsvindt : daar worden de mensen uitgedaagd om een instrument te worden van de religie (mensen als instrumenten van God). Nu wordt God een instrument van de mensen, niet alleen bij de consument maar ook bij de fundamentalist.

Ten tweede leven zowel de consument als de fundamentalist met onzekerheid. De fundamentalist poogt deze onzekerheid evenwel te ontkennen. Vroeger geloofde hij nog dat het Islamisme zich zou kunnen verspreiden door overtuigingskracht, maar ook die zekerheid is verdwenen. Als reactie grijpt de fundamentalist naar geweld om de blijvende onzekerheid uit te roeien. Volgens De Maeseneer gelooft de fundamentalist eigenlijk zelfs in niets meer. De traditionalisten geloofden nog in de macht van God, de fundamentalisten zijn dat geloof kwijt en willen God met geweld opdringen.

Uiteindelijk is het verschil tussen de consument en de fundamentalist een uiting van de twee strategieën die we hierboven reeds aanhaalden. De consument aanvaardt de toenemende verscheidenheid en past zich aan aan de nieuwe context. De fundamentalist daarentegen verwerpt de post-moderniteit en grijpt op een radicale wijze terug naar de traditie. © 2007 - 2010 Guggenheimer, gepubliceerd in Sociaal Cultureel (Mens en Samenleving) op 20-03-2007. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Guggenheimer is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• De Islamitische revolutie: Na alle aanslagen en terreur zegt een cliché dat de Islam dringend "zijn verlichting" moet doormaken. Men heeft het over een revolutie, waarin secularisering en rationalisering van…
• De postmoderne Moslim en de postmoderne Christen: Dat er met de postmoderne context een nieuwe context is, valt niet te ontkennen. Het is interessant om te zien hoe de christen en de moslim hiermee op versch…
• Moslimfundamentalisme: Fundamentalisme is oorspronkelijk een Christelijke term. In 1910 vond een groep Amerikaanse Christenen dat Amerika decadent was geworden en pleitte voor een terugkeer naar de fundament…
• Cartoons over de profeet Mohammed: Een Deense krant schreef een wedstrijd uit voor religieuze cartoons om het taboe rond de Islam te breken. Er kwam evenwel een storm van protest : de profeet dient gerespect…
• De vijf pilaren van de islam: Binnen de islam worden een aantal fundamenten genoemd waarop deze religie gebouwd is. Met de intentie de moslimgemeenschap zuiver en rein te houden, zijn er vijf pilaren die ver…