Fawlty Towers, onderzoek naar klassenverdelingen in sitcoms

In dit artikel wil ik ingaan op de Britse klassenverdeling, hetgeen een typisch kenmerk is dat terugkeert in vele Britse televisieseries en ook duidelijk aanwezig is in de sitcom FAWLTY TOWERS. Ik wil deze klassenverdeling dan ook gaan analyseren en vervolgens wil ik bekijken hoe deze verdeling in zowel FAWLTY TOWERS als in de Britse maatschappij geworteld zit, of dit concept daar nog steeds een belangrijke functie in het sociale leven vervult.

Het aanbod van Britse televisieprogramma’s op de Nederlandse televisie is op zijn minst opvallend te noemen. Hier kunnen we dan ook uit concluderen dat er in ons land een grote belangstelling bestaat voor Britse televisieprogramma’s. In dat Britse televisieaanbod worden verschillende genres alom vertegenwoordigd. Vooral politieseries als A TOUCH OF FROST, INSPECTOR MORSE en RANDALL & HOPKIRK verschijnen wekelijks op televisie en zijn onder alle lagen van de Nederlandse bevolking mateloos populair. Die series zijn dan ook een echte rage geworden. Maar ook Britse komedies zijn altijd erg in trek geweest. Komedies als DAD’S ARMY, YOU RANG, MY LORD en ARE YOU BEING SERVED zijn nog steeds erg geliefd, maar die lijst kan natuurlijk eenvoudig worden aangevuld met tal van andere populaire publiekstrekkers, waaronder de meer recentere komedies, zoals BLACKADDER, ALLO ALLO en KEEPING UP APPEARANCES.

De jaren zestig en zeventig waren hoogtijdagen voor de Britse televisie. Met series als ON THE BUSSES, UPSTAIRS, DOWNSTAIRS en PLEASE, SIR werd de Britse televisie internationaal geassocieerd met die van een hoge kwaliteit. Onvermijdelijk is echter dat ook het Britse televisieaanbod langzaamaan gecommercialiseerd geraakt is, vooral door de komst en populariteit van ontwikkelingen als kabeltelevisie en satellietschotels. De omroepen moeten, om de publieke aandacht te behouden, concurreren met het vernieuwende aanbod dat vooral aan de jongere lagen van de bevolking gericht is. Dat is dan ook een logische ontwikkeling, aangezien men het de BBC (British Broadcasting Corporation) vooral verwijt dat de programmering niet bepaald gericht is op een bredere doelgroep. Een logisch gevolg is dat veel publieke programma’s uiteindelijk vervangen worden door een meer commerciële programmering. Maar voor het gemak zullen we hier in het vervolg niet op ingaan. Maar, ondanks deze ontwikkelingen, worden Britse televisieprogramma’s wereldwijd nog steeds in één adem genoemd met kwaliteit. Hier zijn tal van programma’s verantwoordelijk voor, waaronder de programma’s die ik zojuist genoemd heb. Maar ook FAWLTY TOWERS mag in dit rijtje zeker niet ontbreken. FAWLTY TOWERS wordt beschouwd als één van de beste voorbeelden van de typisch Britse sitcom en zal daarom als belangrijkste leidraad in mijn onderzoek gebruikt worden.

In dit artikel wil ik ingaan op de Britse klassenverdeling. De klassenverdeling zie ik hier als een verdeling naar sociale klassen die gebaseerd is op groepen mensen met een vergelijkbare economische positie, die onderling door een netwerk van relaties verbonden zijn en die op basis van gemeenschappelijke ervaringen een collectieve identiteit hebben ontwikkeld, een algemeen geaccepteerde definitie. De klassenverdeling is een typisch kenmerk dat terugkeert in vele Britse televisieseries en ook duidelijk aanwezig is in de sitcom FAWLTY TOWERS. De klassenverdeling is überhaupt een belangrijk element van de Britse nationale identiteit. Ik wil deze klassenverdeling dan ook gaan analyseren en vervolgens wil ik bekijken hoe deze verdeling in zowel FAWLTY TOWERS als in de Britse maatschappij geworteld zit, of dit concept daar nog steeds een belangrijke functie in het sociale leven vervult. Hoewel er twaalf afleveringen van FAWLTY TOWERS gemaakt zijn, zal ik me in dit onderzoek vooral beperken tot het bestuderen van één enkele aflevering, te weten A Touch of Class, omdat deze aflevering, in mijn ogen, het beste en duidelijkste voorbeeld is wanneer er binnen FAWLTY TOWERS gesproken wordt over sociale rangorden. Maar omdat eigenlijk alle afleveringen van FAWLTY TOWERS gekenmerkt worden door een sterk bewustzijn van klassenverschillen, zal ik ook gebruik maken van algemene concepten en karaktertrekken die in de gehele serie van belang zijn.

Falwty Towers: een inleiding

De sitcom (situation comedy) FAWLTY TOWERS geldt voor velen als één van de absolute klassiekers onder de Britse komedies. De serie was niet alleen onder het publiek immens populair, ook de critici konden de doldwaze situaties van hoteleigenaar Basil Fawlty ten zeerste waarderen. De serie wordt nu nog steeds herhaaldelijk uitgezonden over de gehele wereld en met veel succes. In de periode 1977-1978 werd de serie verkocht aan maar liefst 45 oproepen in 17 landen, waardoor het vrijwel direct het grootste overzeese verkoopsucces bij de BBC werd. In Engeland werd de eerste aflevering uit de serie (te weten A Touch of Class) voor het eerst uitgezonden op 19 september 1975.

Het concept van FAWLTY TOWERS is eigenlijk vrij eenvoudig en vergelijkbaar met dat van vele andere sitcoms. De verschillende afleveringen werden geschreven door John Cleese en Connie Booth, die beiden ook de hoofdrollen in de serie vertolkten. Basil Fawlty (gespeeld dus door John Cleese) en zijn vrouw Sybil (Prunella Scales) runnen een klein en knus hotel genaamd “Fawlty Towers”, gelokaliseerd in het landelijk gelegen Torquay, Engeland. Met zijn vaste medewerkers Polly (Connie Booth) en Manuel (Andrew Sachs) komt Basil voortdurend in de meest absurde situaties terecht. FAWLTY TOWERS is dan ook een echte sitcom, aangezien ‘(…) each episode (…) uses the same characters, in the same relationship to each other, in situations which have recognizable similarities.’ Een ander belangrijk kenmerk van de klassieke Britse sitcom is dat in veel gevallen de man centraal staat. Dit is opvallend, aangezien in Amerikaanse sitcoms de vrouwen juist veel meer centraal staan. Alle afleveringen van FAWLTY TOWERS (op The Germans na) beginnen volgens hetzelfde patroon; een overzicht van het hotel met op de voorgrond het naambordje ‘Fawlty Towers’ (waarvan de letters bij iedere nieuwe aflevering steeds weer op een andere manier gearrangeerd zijn), begeleid door de vrolijke vioolmuziek. Deze elementen zorgen ervoor dat er bij het publiek een gevoel van bekendheid en vertrouwdheid optreedt.

Het typische beeld dat men van een sitcom heeft is dat het een collectie is van stereotype karakters, die in een verwarrende situatie geplaatst worden. Hier is dan ook de klassieke narratieve structuur van een sitcom herkenbaar; er is aan het begin van een aflevering sprake van een evenwichtige situatie, die door een bepaalde gebeurtenis verstoord wordt, waarna er vervolgens iets ondernomen moet worden om de evenwichtige beginsituatie weer te bereiken. In FAWLTY TOWERS wordt een terugkeer naar een evenwichtige situatie echter haast nooit binnen een aflevering bereikt. Aan het einde van elke aflevering heerst er nog altijd chaos, in de meest uiteenlopende vormen. Pas in de eerstvolgende aflevering is er weer sprake van een evenwicht. Maar uiteindelijk moet alles binnen een half uur leiden naar een narratief einde. Binnen een half uur, omdat de afleveringen dan eenvoudig in de programmering van een omroep kunnen worden geplaatst.

Een belangrijke reden voor het succes van FAWLTY TOWERS was dat de makers van de serie de sitcom-structuur gecombineerd hebben met het succes van MONTHY PYTHON’S FLYING CIRCUS, waar John Cleese eerder al internationale bekendheid mee had gekregen. Het resultaat is een combinatie van verbale en visuele humor, slapstick-elementen en dramatische ironie. FAWLTY TOWERS heeft een ander belangrijk deel van de humor te danken aan een scherp contrast. Het is de verwachting (en eigenlijk ook de gewoonte) dat een hoteleigenaar zijn gasten op een beleefde en hoffelijke manier ontvangt en behandelt. Als er problemen ontstaan zal de hoteleigenaar zich verzoenend in moeten stellen en alle mogelijke middelen moeten gebruiken om de gasten tevreden te houden, zodat de mogelijkheid bestaat dat ze in de toekomst nog eens zullen terugkeren. Dit is in FAWLTY TOWERS dus zeer duidelijk niet het geval. Gasten zijn volgens Basil Fawlty vervelende mensen die hem geen enkele vorm van respect tonen. Ook schroomt hij niet om zijn gasten zo nu en dan menselijk uitschot te noemen. Hier sluit de bijzondere vorm van humor dan ook goed op aan en kan ook een belangrijke verklaring vormen voor het succes. ‘(…) the discourses that define permissible levels of rudeness and aggression towards others - and especially towards wives, perhaps - is highly contentious, in the sense that breaches of it are deeply felt.’ Basil komt er mee weg om buitengewoon onbeschoft tegen wie dan ook te zijn.

Klassenverdeling in Engeland

Alvorens te gaan bekijken hoe de klassenverdeling van toepassing is op FAWLTY TOWERS, zal ik eerst kort het belang van deze verdeling in de historie van de Britse maatschappij schetsen, waarbij ik ook zal kijken naar de aanwezigheid van het klassensysteem in het dagelijks leven.

Sinds de middeleeuwen is de adel in Engeland altijd buitengewoon machtig geweest. De edelen bezaten grote stukken grond, waarmee erg veel en steeds meer geld verdiend werd. Ook had de adel veel macht in het leger, waar zij vaak de hogere rangen bekleedden. In tegenstelling tot de adel bleef het volk arm en liepen zij, ten opzichte van de adel, een steeds maar groter wordende maatschappelijke achterstand op. Velen van hen kwamen te werken op de landerijen van de adel, waar zij vaak erg hard moesten werken voor een laag loon. Sociale rechten voor het volk bestonden toen nog niet. Dit beeld is pas in de twintigste eeuw veranderd, vooral door de komst van vele sociale voorzieningen. Vakbonden werden gevormd om de arbeiders van betere arbeidsomstandigheden en lonen te voorzien. De adel, daarentegen, werd hier de dupe van; de opbrengsten van het land werden minder, waardoor men vaak genoodzaakt werd kostbare bezittingen te verkopen en hun landgoed open te stellen voor publiek. De macht van de adel in bestuurlijke functies werd ook steeds minder; zo probeert men de adel stap voor stap uit de ‘House of Lords’ te werken, waarbij men gekozen bestuurders steeds meer prefereert. Er ontstaat dus een democratisch bestel.

De voorheen enorme verschillen tussen de adel en de arbeidersklasse zijn in de loop van de twintigste eeuw, zoals gezegd, dus steeds kleiner geworden. Maar de klassenverdeling speelt in de Britse samenleving nog steeds een belangrijke rol. Een belangrijke reden hiervoor was dat de macht van de adel in andere Europese landen veel vroeger al verdwenen was. In Engeland is dit proces veel later begonnen, zoals gezegd in de twintigste eeuw. Een herkenbaar voorbeeld zien we nog steeds terug in de onwereldse houding van de Koninklijke familie. In Frankrijk, bijvoorbeeld, was de macht van de adel zo goed als verdwenen met de komst van de revolutie. In Engeland is de klassenverdeling nog steeds een herkenbaar onderwerp in het dagelijkse leven, aangezien de verhoudingen tussen arbeidersklasse, middenklasse en adel nog steeds niet compleet uit het maatschappelijk beeld verdwenen zijn en dus nog steeds een onderdeel van de Britse nationale identiteit vormen.

Vandaar dat de klassenverdeling nog steeds terugkeert in televisieseries. Vaak gebeurt dit bewust, maar ook onbewust. In politieseries als INSPECTOR MORSE zien we bijvoorbeeld dat mensen uit hogere sociale kringen bij een moordonderzoek eigenlijk niet door de politie lastig gevallen mogen worden, omdat ‘zulke mensen’ zoiets nooit zullen doen. Klassenverschillen zijn dus nog steeds onderdeel van de Britse maatschappij. De aanwezigheid van klassenverschillen valt ons op, omdat wij Nederlanders hier over het algemeen veel minder mee te maken hebben. De BBC is er daarbij ook voor een groot deel verantwoordelijk voor dat Britten elkaar nog steeds in sociale rangorden indelen. In de inleiding sprak ik hier ook al even over. ‘(…) the BBC has played a crucial role in conceiving and cementing notions of Britishness (both at home and abroad), intent on constructing a deep sense of national consciousness and consensus.’ Er werd slechts een klein elitair gedeelte van de bevolking gerepresenteerd, waarbij er geen of weinig ruimte voor lagere klassen of etnische minderheden werd ingeruimd. Het gevolg hiervan was dus dat er een bepaald beeld van ‘Britishness’ ontstond, terwijl dat beeld dus helemaal niet representatief was voor de gehele bevolking. Later zullen we aan de hand van FAWLTY TOWERS gaan bekijken of dit beeld inderdaad klopt.

Een inleiding in de hoofdpersonages

In het belang van deze paper is het misschien verstandig om eerst een korte introductie in de vier personages uit FAWLTY TOWERS te geven, zodat de beschrijvingen van de te analyseren situaties, bij de mensen die de serie niet kennen, wat meer tot de verbeelding gaan spreken.

Allereerst is er Basil Fawlty, de eigenaar van Fawlty Towers en tevens het centrale personage in de serie. Basil is een man die duidelijk niet echt makkelijk in de omgang met andere mensen is. Bovendien is hij een echte kluns die zich om de kleinste dingen verschrikkelijk kan opwinden. Basil kan dan ook buitengewoon obsessief gedrag vertonen, zoals in de aflevering The Germans, wanneer Basil een brandoefening organiseert en waar natuurlijk van alles misgaat. Van zijn gasten kan hij dan ook maar weinig verdragen. In zijn ogen lijkt het of zij zich continu samenspannen en de meest ‘onmogelijke’ eisen te stellen om het uiterst soepele verloop van zijn management in de weg te staan. De gasten zijn dus de voornaamste veroorzakers van de problemen in het hotel. Problemen die aanvankelijk niet zo groot lijken te zijn, maar doordat Basil de schuld vaak op anderen probeert af te schuiven, raakt hij steeds verder verstrikt in een web van leugens, waardoor onschuldige situaties veranderen in voor hem zeer pijnlijke en genante situaties. ‘A certain section of the British public found Basil Fawlty embarrassing rather than funny (…) and we may intuitively guess that this was because much of the humour was a bit close to the bone.’ Wat we hier dus uit kunnen opmaken is dat veel Britten zich kunnen herkennen in het personage van Basil, iets waar zij in eerste instantie dus wellicht niet zo trots op zouden zijn. Maar waarschijnlijk ligt hierin dan toch ook wel een belangrijke verklaring besloten voor het wereldwijde succes van FAWLTY TOWERS.

Robert Scott Olson sprak van de term transparency, waarmee hij doelt op ‘(…) the capability of certain texts to seem familiar regardless of their origin, to seem a part of one’s own culture, even though they have been crafted elsewhere.’ Juist omdat Basil in zoveel verschillende landen zo herkenbaar is, maakt het dat veel mensen zijn doldwaze avonturen desondanks toch wel kunnen waarderen. Basil Fawlty is hiermee dus eigenlijk een universeel personage, die wereldwijd gewaardeerd wordt, ondanks zijn tekortkomingen.

Basils vrouw Sybil, daarentegen, heeft een meer aannemelijke individuele gesteldheid. Zij handelt meer praktisch, maar heeft daarbij totaal geen begrip voor de gevoelens van Basil. Zij leeft in haar eigen wereldje, waar Basil toevallig ook noodgedwongen onderdeel van is. Sybil heeft Basil dan ook volledig onder de duim. Ze kan verschrikkelijk roddelen en met de hotelzaken lijkt ze zich niet of nauwelijks te bemoeien, omdat ze zich teveel bezig houdt met haar uiterlijk en andere zaken. Maar Sybil blijkt indien nodig, in tegenstelling tot Basil, toch goed en buitengewoon tactisch met de hotelgasten te kunnen omgaan. Sybil weet zich bovendien erg goed te redden uit situaties, waar zij door de onhandigheden van Basil natuurlijk ook in terecht komt.

De uit Barcelona afkomstige ober Manuel is duidelijk het mikpunt van de vele frustraties van Basil. Hij is door Basil aangenomen omdat hij goedkoop en leergierig is. Maar ondanks de vele pogingen die Manuel onderneemt om zijn werkzaamheden goed te kunnen uitvoeren, wordt hij altijd tegengewerkt en op alle mogelijke manieren door Basil vernederd. Vooral ook vanwege Manuels geringe Engelse taalkennis ontstaan er problemen waar Basil zich dan weer uit moet zien te redden. Bovendien verliest Basil ook vaak zijn geduld als Manuel hem niet direct begrijpt. Gefrustreerd richt hij dan zijn woede op Manuel door extreem wreed (maar wel ‘opvoedend’) op te treden.

Het laatste hoofdpersonage uit de serie is de slimme kunststudent Polly, die in haar vrije tijd zoveel mogelijk probeert te assisteren bij de werkzaamheden in het hotel. In de serie is zij de meest stabiele basis in de extreem chaotische wereld van Fawlty Towers. Polly probeert dan ook vaak de extreme excessen van Basil te verzachten en probeert zoveel mogelijk te bemiddelen in de ruzies tussen Basil en Manuel. Polly is daarbij ook de vertrouwelinge van Basil, aangezien ze een geheim weet te bewaren. Dit wordt goed duidelijk in de aflevering Communications Problems, waarin Basil, zonder toestemming van zijn vrouw heeft ingezet op de paardenraces en uiteindelijk ook veel geld wint. Als Sybil dan vermoedt wat Basil heeft gedaan, schiet Polly Basil te hulp. Ze kan dan ook erg goed improviseren, waardoor ze Basil vaak, maar niet altijd, uit vervelende situaties weet te redden.

Over het algemeen zijn persoonlijke karakters in sitcoms gebaseerd op stereotypen, waardoor hun acties en reacties door het publiek betrekkelijk eenvoudig voorspeld kunnen worden. Dit versterkt bij de kijkers dus het gevoel van betrokkenheid en herkenning. Dit wetende zal ik verder gaan met een tekstuele analyse van een aflevering van FAWLTY TOWERS. Ik zal dan beginnen met de analyse van de eerste aflevering in de serie, genaamd A Touch of Class.

A Touch of Class

Deze eerste aflevering in de reeks van twaalf werd voor het eerst uitgezonden door de BBC op 19 september 1975. In deze aflevering wordt Basil Fawlty geconfronteerd met een oplichter die zich uitgeeft als zijnde een aristocratisch persoon, genaamd Lord Melbury (Michael Gwynn).

Iedere aflevering in FAWLTY TOWERS draait om een specifiek thema. Zo is er een aflevering over de oorlog (The Germans), over de houding tegenover seks (The Wedding Party) en over gokken op paardenraces (Communications Problems). Deze elementen zijn dan ook typerend voor sitcoms, die vooral draaien om de botsing tussen waarden en normen, identiteiten en levensstijlen, waarbij sociale klassen, genderverhoudingen, seksualiteit en rassendiscriminatie dus een essentiële rol spelen. Maar in A Touch of Class draait het vooral om de klassenverdeling, waar Basil Fawlty, zoals zal blijken, enorm gevoelig voor is. Eerder noemde ik al dat Basil per definitie een enorme hekel aan zijn gasten heeft, temeer omdat het over het algemeen geen mensen zijn die op een hoge trede op de ladder van de sociale hiërarchie staan. Het is de gewoonte van Basil om onbeleefd tegen zijn gasten te zijn, maar als blijkt dat die gasten een hogere sociale status genieten, zien we direct een ommekeer in de benadering van Basil.

Zo ook in de aflevering A Touch of Class, wanneer Basil te maken krijgt met Lord Melbury. Basil ontvangt deze gast, net als alle andere gasten, op een zeer afstandelijke en buitengewoon ongeïnteresseerde manier. Pas bij het noemen van zijn naam, Lord Melbury, reageert Basil met volle belangstelling, enthousiasme en eigenlijk ook een beetje ongeloof. Maar dit laatste verdwijnt spontaan als Lord Melbury hem dan ook nog eens vraagt of het mogelijk is een koffer met waardevolle juwelen achter te laten en een cheque voor een aanzienlijk bedrag te laten verzilveren.

Basil is dus erg gelukkig en vereerd met het gegeven dat een rijk en aristocratisch persoon als Lord Melbury besloten heeft enkele nachten in zijn hotel door te brengen. De andere gasten moeten hier dus onder leiden, waaronder Danny Brown (Robin Ellis), een doodgewone jonge man die Basil, zoals gewoonlijk, vrijwel direct betitelt als menselijk uitschot. Maar deze Danny Brown blijkt in werkelijkheid een politie-inspecteur te zijn, die Lord Melbury al een tijdje op het spoor is. Deze informatie deelt Danny met Polly, die op haar beurt tevergeefs Basil probeert te waarschuwen. Polly vertelt de situatie vervolgens aan Sybil, die zonder aarzelen de koffer van Lord Melbury opent, waarin geen juwelen maar bakstenen blijken te zitten. Overtuigd van het bedrog vervalt Basil in zijn oude gewoonte om zijn gasten te beledigen en gaat, nu hij van het bedrog afweet, Lord Melbury op dezelfde manier behandelen. Deze probeert vervolgens te vluchten, maar wordt desondanks uiteindelijk toch door Danny Brown gearresteerd.

Hoewel alle kenmerken van een aristocratisch persoon aanwezig zijn, blijkt Melbury dus een oplichter. Melbury draagt een chique kostuum, spreekt met een beschaafd accent, heeft een koffer met waardevolle juwelen, zegt kennissen in hoge sociale kringen te hebben en spendeert veel geld aan feestjes (vandaar dat Basil gevraagd wordt een cheque voor hem te verzilveren). Al deze tekens dienen tezamen om het beeld van een rijk en aristocratisch persoon te representeren. Deze tekens hebben een connotatieve bijbetekenis die het vermoeden van zowel Basil als ons kijkers verduidelijken, versterken en bevestigen dat we hier te maken hebben met een aristocratisch iemand. Maar, zoals later zal blijken is Lord Melbury dus een oplichter, die helemaal niet van aristocratische afkomst is. In zijn koffer zitten geen waardevolle items, maar bakstenen. En de cheque die hij bij Basil wil verzilveren is dan natuurlijk ook vals. Een enorme woedeaanval van Basil, toevallig in het bijzijn van twee nieuwe gasten, is het gevolg. Hierdoor jaagt de nietsvermoedende Basil zijn twee gasten, die zeer toevallig wel van aristocratische afkomst blijken te zijn, weg en zal hij weer verder moeten leven met zijn normale gasten, het ‘uitschot’.

Klassenverdeling in FAWLTY TOWERS

De serie FAWLTY TOWERS draait, net als vele andere Britse televisieseries, voor een belangrijk deel om het arbeidersklassegezin. Het stereotype beeld van mannen en vrouwen in deze situatie zijn perfect van toepassing op Basil en zijn vrouw Sybil. De man staat in Britse sitcoms vaak centraal, maar is onbekwaam en wordt door anderen als een belachelijk persoon gezien. Verder heeft hij de beste intenties, maar is eigenlijk te dom om deze naar behoren te realiseren. In de meeste televisieseries over de arbeidersklasse bekleedt de man dan ook een zwakkere positie in het geheel. De man is slecht in het onderhouden van positieve relaties met zijn kinderen en zijn vrouw en wordt daarom dan ook niet door hen gerespecteerd. Om deze kenmerken van de man extra te versterken is de vrouw in het arbeidersklassegezin vaak rationeler, intelligenter en gevoeliger dan de man. Hierdoor overschrijdt deze vrouw eigenlijk de grens van het stereotype beeld van haar kunnen, ze heeft meer macht en controle dan in middenklassersituaties het geval is.

In deze middenklassersituatie vormt het gezin juist een hechte eenheid, waarin de zaken goed georganiseerd zijn en goed verlopen, duidelijk in tegenstelling dus tot het arbeidersklassegezin. De mannen behouden hier hun typisch mannelijke eigenschappen en de vrouwen zijn hier ook echt stereotype vrouwen. Het typische beeld van een gezin met de man aan het hoofd wordt in de arbeidersklasse dus omgedraaid en vertaald naar een gezin waarin de vrouw de leiding heeft en de man door haar als het ware vernederd wordt. De klassenverdeling wordt dus voor een groot deel bepaald door genderverhoudingen. In deze situatie wordt de heersende rol van mannen gerelativeerd, waardoor deze mannen kinderachtige trekjes krijgen. Vrouwen vervullen in deze situatie meer de rol van de moeder dan die van de echtgenote.

Zoals gezegd is de gezinssituatie van Basil en Sybil Fawlty een goed voorbeeld van de arbeidersklasse. Basil komt door zijn klunzige onhandigheden vaak in erg genante situaties terecht, waardoor zijn gasten vaak hun twijfels hebben over de geestelijke gesteldheid van de hoteleigenaar. Ondanks het feit dat het hotel naar Basil Fawlty (Towers) vernoemd is, blijkt Sybil hier toch duidelijk de leiding te hebben. Zij heeft, zoals ik eerder al stelde, Basil volledig onder controle. In probleemsituaties kan Sybil, door haar beheerste en verstandige karakter, redelijk eenvoudig tot een voor iedereen acceptabele oplossing komen. Basil maakt hierdoor een onbekwame, onvolwassen indruk, in tegenstelling tot Sybil, die juist de stabiele factor in het geheel vormt. Basil en Sybil houden elkaar dus in evenwicht, hoewel de taakverdelingen in dit evenwicht tegengesteld zijn aan die van de normale, te verwachten man/vrouw-verhouding.

Zoals duidelijk zal zijn, probeert Basil zich voortdurend uit de gevangenis van de arbeidersklasse te bevrijden. Hij heeft een immense hekel aan ‘normale’ mensen en is dringend op zoek naar gasten met een hogere sociale status. Basil doet dan ook alles om dergelijke gasten aan te trekken. Hij plaatst, uiteraard zonder medeweten en toestemming van Sybil, zelfs een dure advertentie in een gerespecteerd blad. Daarnaast tracht hij met tal van statusverhogende decoraties zijn hotel wat meer klasse te geven. Maar wat Basil niet beseft is dat het niet mogelijk is om uit de arbeidersklasse te treden door aristocratische mensen aan te trekken, zoals uit het voorbeeld van A Touch of Class. Omgaan met mensen uit een hoger sociaal milieu, betekent niet automatisch een sociale verhoging van jezelf. Een bepaalde sociale status wordt verkregen door de individuele mate van bekwaamheid, het persoonlijke karakter en de morele waarde.

Hoe is de situatie hier in Nederland?

Allereerst moeten we opmerken dat televisie vanaf de beginfase vrijwel direct als volksvermaak werd gezien. De intellectuele wereld stond dan ook aarzelend tegenover de komst van de televisie, zoals zij overigens altijd al terughoudend waren bij de komst van vernieuwende technologieën. Echter, het taboe op televisiekijken is, vooral onder de jonge academici, langzaamaan verminderd. Dit komt onder andere door de komst van een groot aantal nieuwe zenders, waardoor mensen niet allemaal meer naar dezelfde programma’s hoeven te kijken; men kan zich dus onderscheiden door andere programma’s te bekijken dan waar de massa op dat moment naar kijkt. Maar nog belangrijker is het gegeven dat vanaf de jaren zestig een steeds groter aantal jongeren ging studeren, die juist niet afkomstig waren uit de gegoede burgerij en dus niet gevormd waren onder invloed van de ‘hogere sociale klassen’. Vanaf de jaren zestig is het taboe op televisiekijken dus doorbroken.

Onze kapitalistische samenleving is opgebouwd uit een complexe sociale structuur van sociale ongelijkheden. De ongelijkheid van de verschillende sociale klassen is daar misschien wel het beste voorbeeld van. De sociale status van een individu bepaalt, naast zijn/haar economische positie (zoals zijn/haar baan, inkomen en consumptiemogelijkheden), ook tal van zaken als de bijbehorende levensstijl, het sociaal bewustzijn en de culturele en politieke eigenschappen en voorkeuren. Maar de sociale afkomst van een individu kan daarnaast ook bepalend zijn voor zaken als huwelijken, seksuele relaties, levensverwachting, religie en de mentale gezondheid. De keuze van vrienden, buren en kennissen hangt hier dus ook sterk mee samen.

Het openlijk spreken in onze samenleving over sociale klassenverschillen wordt ook nu nog steeds gezien als een soort taboe; vaak word je, wanneer je hierover begint te spreken, door anderen met een scheef gezicht aangekeken, waaruit blijkt dat deze kwestie voor veel mensen nog altijd een ongemakkelijk gespreksonderwerp is. Veel mensen spreken liever niet over zaken als hun inkomen en consumptiemogelijkheden. Dat zijn privé-zaken. En als er al over gesproken wordt schroomt men vaak niet om over bepaalde zaken enigszins te overdrijven. In onze samenleving zijn sociale klassen dus vooral zaken waar eigenlijk niet openlijk over gesproken wordt. Veel mensen vinden het onbeschoft en ordinair om naar iemands inkomen te vragen.

Evident is dat het voor veel mensen belangrijk is om anderen met tal van materiele zaken (zoals een dure auto, een groot huis etc.) ervan te overtuigen dat zij van een goede komaf zijn, een goedbetaalde baan en dus een goede sociale positie binnen de samenleving bekleden. Hiermee lijken mensen aan te willen geven dat zij hét perfecte gezinnetje hebben en dat zij alles voor elkaar hebben, hoewel dat achter de façade ook vaak anders blijkt te zijn. Uiterlijk vertoon ten opzichte van buren, vrienden en kennissen is hier dus belangrijk. Dergelijke voorbeelden maken ook duidelijk dat de aanwezigheid van de sociale klassenverdeling nog niet geheel is weg te denken uit onze Nederlandse samenleving. Maar omdat het spreken over het onderwerp, zelfs ook nog steeds in wetenschappelijke kringen, tal van moeilijkheden met zich meebrengt, zullen de discussies hierover vaak verschillende en totaal anders bedoelde richtingen inslaan.

In de discussies over klassenverdelingen heeft haast ieder uitgesproken woord een controversiële (bij)betekenis. Maar duidelijk is wel dat het belang van het begrip in onze maatschappij een minder belangrijke rol speelt dan dat in de Britse maatschappij nog steeds het geval is. En een goede manier om dit aan te tonen is de aanwezigheid van het begrip in de media te bestuderen, aangezien de media de maatschappij van een bepaald land op verschillende manieren reflecteert. En dit heb ik dus eerder in de tekstanalyse van FAWLTY TOWERS onderzocht.

Conclusie

Uit het voorgaande is duidelijk geworden dat de klassenverdeling altijd een erg belangrijke rol in de Britse maatschappij gespeeld hebben. Het verschijnsel is daar, in tegenstelling tot de meeste andere Europese landen, nog niet geheel verdwenen. Door de vele maatschappelijke ontwikkelingen in de twintigste eeuw is de overduidelijke aanwezigheid van de klassenverdeling weliswaar enigszins gerelativeerd, maar de gevoeligheid voor het concept zal naar alle waarschijnlijkheid nog decennia lang onderdeel van de Britse nationale identiteit blijven. De gewoonte om de bevolking te verdelen in sociale klassen zit nog steeds diep in de cultuur geworteld en keert, bewust of onbewust, steeds weer terug in vele Britse televisieprogramma’s die worden geproduceerd, hetgeen helder wordt na bestudering van een Brits televisieprogramma als FAWLTY TOWERS, hoewel deze serie ook al enkele tientallen jaren oud is, natuurlijk. Denk maar eens aan een programma als KEEPING UP APPEARANCES. FAWLTY TOWERS is desondanks nog steeds een uitstekend voorbeeld om ter illustratie te dienen van de indeling van het volk naar sociale rangorden.

Basil Fawlty staat naar mijn mening model voor een betrekkelijk grote groep Engelse mannen, die, net als Basil, niet tevreden zijn met hun huidige sociale positie en hieruit willen ontsnappen om zichzelf een hoger aanzien te verwerven. Maar zoals uit de serie blijkt is dit niet eenvoudig. Zoals tal van omstandigheden een dergelijke ontsnapping voor Basil onmogelijk maken, geldt dit ook voor alle anderen die Basils voorbeeld willen volgen. Veelal hangt een bepaalde sociale positie, zoals gezegd, af van omstandigheden die niet controleerbaar en te beïnvloeden zijn. Basil en zijn lotgenoten kunnen dus niets anders doen dan hun huidige positie in het maatschappelijk leven te accepteren.

Gerelateerde link

Fawlty Towers, IMDB. © 2007 - 2009 Johndavis, gepubliceerd in Sociaal Cultureel (Mens en Samenleving) op 16-11-2007, laatst gewijzigd op 19-11-2007. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Johndavis is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Britse humor: Yes Minister, Fawlty Towers, Dad's Army: Britse humor is tijdloos. Nog altijd vormen Britse comedies voor velen het summum van komische series op TV, al was het maar om een droge, wat minder ge…
• Fawlty Towers, één van de beste sitcoms ooit: De komische serie Fawlty Towers is al meer dan dertig jaar oud, maar toch bezorgen de komische karakters en de goed uitgekiende scenario’s met hilarische situati…
• Britse humor: Vicar of Dibley, Blackadder, Fools and Horses: Britse comedies vormen nog altijd voor velen het hoogtepunt van komische series, hilarische humor en memorabele verhaallijnen op TV. Britse humor,…
• Fawlty Towers : The Complete Series: De ultieme handleiding voor iedereen die in het hotelwezen wil stappen en toont hoe je vooral NIET moet omgaan met de gasten en je personeel.
• Britse serie Bottom: Richie, Eddie en een gebrek aan vrouwen: Wie aan Britse humor denkt, denkt al gauw aan een subtiele vorm van humor, inclusief typisch Britse taalgrapjes en verwijzingen naar "upper" en "…

Bronnen en/of referenties

• Bader, Veit, Albert Benschop. Ongelijkheden. Protheorie van sociale ongelijkheid en collectief handelen. Deel 1. Groningen: Wolters-Noordhoff, 1988.
• Benschop, Albert. Klassen: ontwerp van een transformationele klassenanalyse. Amsterdam: Het Spinhuis, 1993.
• Bouma, Japke-D. Morse zélf is het mysterie. NRC Handelsblad d.d. 2 augustus 1998.
• Bruijn, Peter de. Imago: ook academici kijken naar soap. NRC Handelsblad, d.d. 13-11-1997.
• Burns, Tom. The BBC. Public institution and private world. Londen: Macmillan, 1977.
• Caenegem, Raoul Charles van. Geschiedenis van Engeland: van Stonehenge tot het tijdperk der vakbonden. Martinus Nijhog, 1982.
• Cleese, John, and Connie Booth. The Complete FAWLTY TOWERS. London: Methuen, 1988.
• Creeber, Glen. ‘Hideously White: British Television, Glocalization, and National Identity.’ In: Television & New Media, Vol 5 (1), Sage, Londen, Thousand Oaks en New Delhi, 2004.
• Feuer, Jane. “Genre study and television”. Channels of discourse, reassembled. Routledge, 1992.
• Given-Wilson, Chris. The English nobility in the Middle Ages: the fourteenth century political community. Routledge and Kegan Paul, 1987.
• Olson, Scott Robert. ‘Seeing transparency.’ In: Hollywood planet: global media and the competitive advantage of narrative transparency. New Jersey en Londen: Lawrence Erlbaum Associates, 1999.
• Palmer, Jerry. The logic of the absurd: on film and television comedy. Londen: British Film Institute, 1987.