Geschiedenis Jodendom 31: Moderne stromingen-M. Mendelssohn

De Verlichting heeft direct of indirect een rol gespeeld op de moderne stromingen binnen het Jodendom. De rede ging een belangrijke rol spelen. Dogma's verdwenen hoewel het Jodendom die niet kende. De verlichtingsideeën ontstonden in Nederland en Engeland en vervolgens in Frankrijk met de Franse Revolutie. De scheiding tussen Kerk en Staat verdween en dus ook de scheiding tussen Joden en niet-Joden. In dit artikel aandacht voor Mozes Mendelssohn.

Intro: ontwikkelingen in West-Europa

Door de gruwelen van Chmielnicki ontstond een Joodse vluchtelingenstroom vanuit het oosten (Polen) richting het westen, zoals Duitsland. Joden moesten ook in Duitsland in getto's wonen maar ze werden er minder onderdrukt dan in het verleden. Joden vestigden zich daarnaast in Frankrijk, Bohemen, Moravië en Nederland. Tevens gingen veel Joden in Engeland wonen, zoals Menasse ben Israël die oorspronkelijk in Amsterdam woonde. Jacob Sasportas uit Amsterdam werd gevraagd om geestelijk leider te worden van de Engelse Joden. Hij bleef maar een jaar in Londen en keerde toen weer naar Amsterdam terug. Sasportas schreef vele responsa o.a. over de positie van de marrano's (Joden die onder dwang waren gedoopt).

Een belangrijk leider in Engeland werd David Nieto (1664-1738), een Talmoedist, wijsgeer, dichter en wiskundige. Hij schreef de Koezari heSjeni (de tweede Koezari).

Op het vaste land van Europa was Tsvi Hirsch Asjkenazi een belangrijk Talmoedgeleerde. Zijn responsa behoren tot de beste.

Een aantal geleerden uit de 18de eeuw

• Ezechiël Landau uit Praag
• Jacob Emden uit Altona (viel de Zohar aan)
• Jonathan Eybeschütz (tegenstander van Jacob Emden)
• Mozes Mendelssohn

Door de Verlichting werd de invloed van de rabbijnen minder. Toch bleef de rabbijnse traditie bestaan en leverde bijdragen aan het Jodendom. De rabbijnen vochten tegen de nieuwe stromingen.

Mozes Mendelssohn (1729-1786)

Mozes Mendelssohn droeg veel bij aan de verlichtingsgedachten onder Joden. Hij werd beïnvloed door Leibniz. Hij weigerde enig geloofspunt te rekenen dat niet bereikt kon worden door de menselijke rede. Er zijn geen eeuwige waarheden. Het Jodendom moest t.a.v. godsdienstige waarheden slechts drie geloofspunten aanvaarden:

1. het bestaan van godsdienst
2. de voorzienigheid
3. de onsterfelijkheid van de ziel

Deze drie punten zijn gegrond op de zuivere rede. Ze vormen tevens de gemeenschappelijke grondslag van alle overtuigingen. Volgens Mendelssohn is het Jodendom een geopenbaarde wetgeving en geen geopenbaarde godsdienst. Op de Sinaï werden geboden gegeven voor de daden en geen geloofsopvattingen. De geboden zijn nodig voor de priesterlijke taak van de Joden.

Verschil met Maimonides is, is dat Maimonides de rede slechts als dienares van de godsdienst beschouwde. Bij Mendelssohn was de rede de koningin van de godsdienst.

Mendelssohn bleef het Jodendom trouw, maar zijn kinderen omarmden het christendom om hun maatschappelijke positie te verbeteren (ze bleken zich vergist te hebben - tijdens de Holocaust werden vele Joodse christenen toch gedood (tussen de 60.000 en 120.000 - bron: Siebesma, Dr. Pieter A.)) ondanks dat ze christelijk waren geworden). Mendelssohn streefde naar gelijkheid voor de Joden. Hij wilde aantonen dat het Jodendom overeenstemde met de rationele opvattingen van die tijd. Ook wilde hij dat er buiten de grenzen van de Talmoed werd gekeken. Zo vertaalde hij o.a. de Bijbel in het Duits en moedigde hij Joden aan om Duits te spreken in plaats van Jiddisch. Hij dacht dat de niet-Joden de Joden zo beter zouden accepteren (dat is niet uitgekomen – denk hierbij aan de Holocaust zoals ik al eerder meldde). De Duitse Bijbel vergezelde hij met Hebreeuws commentaar in het toenmalig denken. Zo hoopte hij dat Joden belangstelling zouden krijgen voor de cultuur in de buitenwereld.

Meer informatie: Geschiedenis Jodendom: Moderne stromingen Jodendom.

Lees verder

• Geschiedenis Jodendom 32: Moderne stromingen -Haskala/Reform
• Geschiedenis Jodendom 33: Moderne stromingen–neo-orthodoxie
• Geschiedenis Jodendom 34: Moderne stromingen – Wissenshaft
• Geschiedenis Jodendom 35: Moderne stromingen–jesjivot/moesar