Panislamisme en vroeg Arabisme rond 1900

Aan het eind van de 19e eeuw was er vanuit islamitische hoek een beweging ontstaan die zich verzette tegen de toenemende Europese invloed op de islamitische wereld en de Ottomaanse hervormingen. Zij streefde ernaar de islam te moderniseren en weer vitaal te maken, zodat vanuit een hernieuwde positie van kracht de confrontatie met het westen zou kunnen worden aangegaan. Ook het latere Arabisme en Arabisch nationalisme hebben wortels in deze beweging. Jamal ad-Din al-Afghani wordt gezien als de grondlegger van het islamitisch modernisme. Met zijn vorm van het panislamisme zocht hij een tussenweg tussen enerzijds een volledige overname van westerse ideeën en praktijken en anderzijds een religieus geïnspireerd volledig afwijzen van het westen.

Mohammed Abdoeh

De Egyptische intellectueel Mohammed Abdoeh (1849-1905) was de belangrijkste leerling van al-Afghani. In tegenstelling tot zijn leermeester staat Abdoeh niet bekend als politiek agitator, hoewel hij in zijn jeugd betrokken was bij verschillende vormen van politiek activisme. Zijn belang ligt vooral in de verdere uitwerking van al-Afghani’s ideeën van het modernistische Ottomanisme.

Abdoeh deelde de meeste van al-Afghani’s opvattingen. Beiden waren van mening dat islam en wetenschap evenmin als openbaring en rede met elkaar in tegenspraak waren, en dat een herinterpretatie van de islam noodzakelijk was om de islamitische wereld weer kracht en vitaliteit te geven.

Abdoeh werkte deze denkbeelden uit door het verschil te benadrukken tussen de fundamentele, onveranderlijke regels betreffende de geloofsuitoefening en allerlei maatschappelijke regels die open staan voor verandering. Uit die tweede soort regels vloeide de noodzaak voort voor sociale hervormingen en onderwijs voor iedereen (dus ook voor vrouwen).


Voor meer (biografische) informatie over Abdoeh zie het artikel van Sasati.

Wetenschap en rede

Evenals al-Afghani was Abdoeh van mening dat de islam inherent rationeel van aard is. Maar in tegenstelling tot al-Afghani waren voor hem godsdienst en wetenschap niet hetzelfde. Omdat de twee volledig met elkaar vervlochten waren geraakt, waren de moslims niet meer in staat hun zelfstandige denkvermogen (ofwel de rede) in te zetten ten behoeve van de maatschappelijke ontwikkelingen.

In de visie van Abdoeh zouden in een moderne islamitische samenleving de wetenschap en religie gescheiden moeten zijn, zodat de wetenschap weer kon bloeien. De islam zou hierbij de kaders aangeven en de richting van sociale verandering bepalen.

Hervorming van de islam zou ook een nieuwe impuls moeten geven aan de studie van het Arabisch. Omdat de koran in het Arabisch was geschreven, was kennis van die taal essentieel om de islamitische beschaving van nieuwe vitaliteit te voorzien. Nadat Abdoeh enkele jaren met al-Afghani in ballingschap in Parijs had gewoond, zette hij zich na zijn terugkeer in Egypte in 1888 in voor de modernisering van het onderwijs en voor het gebruik van het Arabisch als taal van het onderwijs.

Vroeg Arabisme

Door wetenschap en rede te scheiden van het geloof maakte Abdoeh de ontwikkeling van het seculiere Arabische nationalisme van na de Eerste Wereldoorlog mogelijk. En door zijn nadruk op het Arabisch als essentie van de islam leverde hij een element in de opkomst van het seculiere Arabische nationalisme. Beide elementen komen terug in het denken van Abd al-Rahman al-Kawakibi.

Desondanks voelde Abdoeh zich in eerste instantie verbonden met het Ottomaanse Rijk. Dit was voor hem de enig denkbare omgeving voor de hervorming van de islam en de hernieuwde eenheid van de islamitische wereld. In die zin was hij een Ottomanist.

Mohammed Rasjied Rida

Een van de bekendste studenten van Mohammed Abdoeh was de in Tripoli (Syrië, nu Libanon) geboren Mohammed Rasjied Rida (1865-1935). Rida zou Abdoeh’s ideeën in meer conservatieve zin interpreteren. Evenals Abdoeh benadrukte hij het belang van het Arabisch en het Arabische karakter van de islam. Maar hij verwierp Abdoeh’s scheiding van godsdienst en wetenschap. Hij was ertegen dat de islam alleen een centrale rol zou spelen in zaken die niets te maken hadden met het alledaagse leven.

Rida’s alternatief was een wederopstanding van de islam gebaseerd op de leerstellingen van de profeet en de ‘voorouders’ (salaf: de eerste generatie moslims). De toekomst van de Arabische wereld zou afhangen van het herstel van de waarden en normen die golden in de begintijd van de islam. De koran is hierbij een volledig betrouwbare bron. Ook de betrouwbaarheid van de meeste overleveringen (hadieth) staat nauwelijks ter discussie, waar denkers als Abdoeh van mening waren dat de overleveringen alleen kunnen worden aanvaard als hun echtheid onomstotelijk vaststaat.

Voor Rida en zijn volgelingen was aangetoond dat de oorspronkelijke islam nog steeds de grondslag voor de inrichting voor de maatschappij moet zijn, ongeacht de veranderingen die sindsdien hebben plaatsgevonden. Het waren juist andere gebruiken en gewoonten die hadden geleid tot zwakte vis-à-vis de Europese staten en hun beschaving. Het salafisme zou een belangrijke inspiratiebron worden voor de Moslim Broederschap en andere hedendaagse fundamentalistische bewegingen.

De opbloei van de islam in de door Rida gewenste zin en de hernieuwde centrale positie van het Arabisch hierin zouden moeten plaatsvinden onder de bescherming van het Ottomaanse Rijk. En omdat wetenschap en islam ook in Rida’s visie elkaar niet uitsloten, was en bleef ook hij een Ottomanist.

Voor meer (biografische) informatie over Rida zie het artikel van Sasati.

Voor een breder perspectief waarin dit artikel kan worden geplaatst, zie de special Het Midden-Oosten in westerse invloedssfeer: 1800-1935.