Ottomanisme en panislamisme rond 1900

De Ottomaanse hervormingen van de tweede helft van de 19e eeuw zetten een hele rij gebeurtenissen in gang. De hervormingen waren onder meer het gevolg van de toenemende Europese invloed. Vanuit islamitische hoek kwam er een beweging op die zich ten doel stelde de islam te moderniseren om vanuit een hernieuwde positie van kracht het westen tegemoet te treden. Ook het Arabisme en Arabisch nationalisme hebben wortels in deze beweging. De Ottomaanse hervormingen waren er onder andere op gericht het rijk te moderniseren en meer te centraliseren. Als gevolg hiervan verloren de stedelijke notabelen veel van hun autonomie. Maar dankzij hun toegenomen landbezit – een uitvloeisel van de Landwet van 1858 – slaagden zij erin de Syrische en Palestijnse samenlevingen te blijven domineren.

Landbezit in combinatie met functies in de overheidsbureaucratie brachten ongekende macht, zowel voor de families als geheel als voor individuele leden. Vanuit deze landbezittende bureaucratische klasse zou later, na de Eerste Wereldoorlog, de Arabische nationalistische ideologie voortkomen.

In deze ontwikkelingen verloren de belangrijke religieuze families invloed aan de landbezittende notabelen. Zij konden zich echter redelijk staande houden dankzij hun religieuze functies en de awqaaf-bezittingen (land en geld specifiek bedoeld voor religieuze instellingen). Op lokaal niveau verloren veel traditionele leiders hun functie, en daarmee hun bron van inkomsten en status.

Ottomanisme

De dominante ideologie van de landbezittende bureaucratische klasse was in de 19e eeuw nog het Ottomanisme. De aanhangers van deze ideologie streefden naar een versterking van het islamitische karakter van het Ottomaanse Rijk en verzetten zich tegen de oprukkende Europese invloed. Zij wilden dat het Ottomaanse Rijk weer een centrale positie op het wereldtoneel kreeg.

Binnen het Ottomanisme waren twee stromingen te onderkennen. De conservatieve stroming idealiseerde het glorierijke verleden van de islam, de modernistische benadrukte de noodzaak om het rationele element van de vroege islam weer de ruimte te geven om zodoende tot de noodzakelijke hervormingen te komen. Het kenmerkende principe van het Ottomanisme, ongeacht de stroming, was dus panislamitisch van aard.

Abdül Hamid II

De panislamitische basis van het conservatieve Ottomanisme werd door sultan Abdül Hamid II gebruikt om zijn claim op de titel van kalief te rechtvaardigen. Door zichzelf tot geestelijk leider over alle moslims te benoemen hoopte hij zijn politieke positie te versterken, waardoor hij zijn politiek van verdergaande centralisering van het rijk kon voortzetten.


Noch het voeren van de titel van kalief, noch de centralisering van het bestuur was onomstreden. Vanuit andere panislamitische hoek was de kritiek op Abdül Hamid en zijn opvattingen dat er geen autocratisch bestuurder nodig was om het Ottomaanse Rijk en de islam een nieuw élan te geven.

De bron van de kritiek op Abdül Hamid kan worden gevonden bij de politiek activist Jamal ad-Din al-Afghani (1839-1897). Zijn ideeën en werk zouden een grote invloed hebben op de intellectuelen van Beiroet, Damascus en Kairo en hij zou een zeer belangrijke bijdrage leveren aan het modernistische Ottomanisme en de latere bewegingen die het islamitisch modernisme uitdroegen.

Jamal ad-Din al-Afghani en het panislamisme

al-Afghani probeerde een brug te slaan tussen seculiere (wereldlijke) denkers en de religieuze orthodoxie. Hij geloofde dat moslims het westen konden weerstaan, als zij de kracht van het westen en het nut van de wetenschap en de technologie uit datzelfde westen zouden erkennen en er gebruik van zouden maken. Zijn politieke doel was het bewerkstelligen van islamitische solidariteit en eenheid om de westerse imperialistische aanwezigheid in de islamitische wereld ongedaan te maken.

Met zijn ideeën is al-Afghani een belangrijke vertegenwoordiger van het panislamisme. Deze stroming binnen het islamitische denken zocht een tussenweg tussen enerzijds een volledige overname van westerse ideeën en praktijken en anderzijds een religieus geïnspireerd volledig afwijzen van het westen.

De hervormingsgezinde intellectuelen van het panislamisme weten het achteropraken van de islamitische wereld niet alleen aan het westerse imperialisme en de toenemende invloed van het westen in de islamitische wereld, maar ook, of juist, aan de starre manier waarop de islamitische wetscholen werden nagevolgd. In hun optiek was het noodzakelijk dat de islamitische wetgeving werd hervormd en geherinterpreteerd om de westerse overheersing het hoofd te kunnen bieden.

Voor meer (biografische) informatie over al-Afghani zie het artikel van Sasati.

Ijtihaad

In de visie van de hervormers vormde het rationele denken – onder andere tot uiting komend in ijtihaad waarbij een wetgeleerde kan komen tot een oordeel dat afwijkt van de strikte interpretatie van zijn voorgangers – een integraal onderdeel van de islam. Vanuit deze visie waren dan ook westerse ideeën, wetenschap en technologie niet op voorhand in tegenspraak met de islamitische uitgangspunten.


De activist al-Afghani vertaalde de ideeën van de hervormers in de stelling dat noch het Ottomaanse Rijk noch de islam inherent zwak waren. Het waren de moslims zelf, en dan vooral het religieus leiderschap, die zich te ver van de ware aard van de islam hadden verwijderd. Had in het christendom het zelfstandige denkvermogen van de mens een belangrijke positie voor zichzelf opgeëist in de Reformatie, de islam had, volgens al-Afghani, geen Reformatie nodig. Wat nodig was, was dat de ijtihaad in ere werd hersteld, evenals de rede en de eenheid van de islamitische wereld.

Voor een breder perspectief waarin dit artikel kan worden geplaatst, zie de special Het Midden-Oosten in westerse invloedssfeer: 1800-1935.