China: over de mystieke band tussen keizer en hemel

Boeiende expositie in het BOZAR te Brussel Vanaf 10 oktober tot 24 januari 2010 Meer dan 5000 jaar was in China de macht in handen van koningen en keizers. Zij geloofden dat ze van de Hemel zelf de opdracht hadden gekregen om de aarde te regeren. Hoe verliep hun dialoog tussen hemel en aarde? Hoe konden ze hun macht gebruiken over de grenzen van de dood heen? Deze vragen staan centraal in de expositie Zonen van de Hemel.

Hemels mandaat

Het Chinese keizerschap verliep via het erfrecht van vader op zoon. Dat bood geen garantie dat de meest bekwame personen aan de macht kwamen. Om hun positie te rechtvaardigen beriepen de keizers zich op de leer van het Hemels Mandaat. Volgens deze theorie scheidde De God Pangu als schepper van het universum de hemel van de aarde. De hemel vormde de hoogste macht en de keizer de verbinding tussen hemel en mens. Zijn rol was die van bemiddelaar tussen hemel, aarde en mens om zo de harmonie te bewaren. Alles wat met alles verbonden en niets stond vast. De keizer kon het Hemels mandaat doorgeven aan zijn opvolgers zolang de Hemel oordeelde dat zij dit mandaat waardig waren Rampen, zoals overstroming en droogte, weet men toe aan een falend moreel gedrag van de keizer. Hij kon dan zonder meer worden afgezet.

Offeren

Volgens vastgestelde rituelen werden er aan de Hemel offers gebracht. Op de expositie zien we grote bronzen offervaten die gebruikt werden tijdens grote offerbanketten. Zij dateren uit de 16e eeuw voor Chr., het ‘bronzen tijdperk’ van China. Om de status ten opzichte van de grote massa te bewaren mocht alleen de elite brons gebruiken. Volgens strenge voorschriften kende elk offer zijn eigen ‘kookgerei’, zo blijkt uit een drietal schalen uit de 18e eeuw. In de ‘fu’ offerde men vast voedsel. In de ‘xing’ deed men soep en in de ‘gui’ serveerde men koude gerechten of graan. De kleuren van de schalen kwamen overeen met het betreffende altaar. Donkerblauw was voor het altaar van de hemel, lichtblauw voor dat van de maan, geel voor de aarde en rood voor de zon. Ook de landbouw kende zijn eigen altaar, zo zien we op een enorme roltekening uit 1730. De keizer gaat naar de tempel van de landbouw die zich bevond tegenover de tempel van de hemel. Als eerste zette de keizer de spade in de grond om zo de eerste voor te trekken. Dat werd door elk gewest herhaald door de plaatselijke prefect. Pas daarna begonnen de boeren te zaaien. Nog meer dan nu was China toen het grootste landbouwland ter wereld. Het morele gedrag van de keizer moest er borg voor staan dat er genoeg regen uit de hemel viel om een goede oogst te waarborgen. Vandaar dat hij voordat hij de spa ter hand nam eerst een offer bracht om zo een goede oogst af te smeken.

Orakelbotten

Tot onze verbazing zien we schildpadden. Zij werden gebruikt als orakelbotten. Hun schild vormde het universum en hun buik de aarde. Om de toekomst af te lezen prikte de sjamaan met een door de zon verhit potlood in het schild en begon vervolgens te schrijven. Zo ontstond tegelijkertijd het schrift van China. Ritueel en muziek waren van oudsher met elkaar verbonden. Een enorme blikvanger op de expositie vormt dan ook een spel van 34 klokken uit brons (300 voor Christus). Met houten hamers sloeg men tegen de buitenkant aan. Het slaan op het midden klonk anders dan het slaan aan de rand. Bij een valse noot resoneerde het hele universum mee en kwam er wanorde in het rijk

Draken

Draken ontmoet je op deze expositie overal. In China golden ze als machtig en welwillend. Ze zorgden voor regen in de lente en voor rijkdom. We zien ze ook afgebeeld op gewaden van keizers en hoogwaardigheidsbekleders. Elke graad had zijn eigen gewaad dat voldeed aan strenge kledingvoorschriften. Donkerblauw zorgde voor regen in de lente en daarmee voor een goede oogst. De drakentroon stond in de Verboden Stad uit het begin van de 15e eeuw. Het was een enorm paleisdomein (72 hectare), eigenlijk een echte stad in een stad. In het hoogste gebouw in het midden van de Verboden Stad stond de drakentroon. Daar werd de kroningsceremonie gehouden en hield de keizer audiëntie.

Leven na de dood

Hoe wisten de vorsten over de dood heen hun macht te handhaven? Op de vraag geeft de expositie een uitgebreid antwoord. Zo zien we aan het begin een gevleugelde tijger met twee hoorns en een sik. Samen met een ander exemplaar stond deze ooit langs de ‘weg van de geesten’ die naar het graf leidde. In het oude China zag men het leven na de dood als een voortzetting was van het aardse leven. Daarom moest alles wat iemand nodig had meegaan in zijn graf. Alleen dan zou hij aan de overkant zijn levensstandaard en status behouden. Op onze lachspieren werkt een kraanvogel met hertengewei uit het graf van Yi van Zheng uit de Zhou-periode (1045-221 voor Chr.) Het beeld stond aan het hoofdeind van de kist. Op de snavel staat ‘voor duurzaam gebruik.’ Koningen en keizers kregen niet alleen voedsel, huisraad en kledij mee. Ook het personeel dat hen gediend had, werd gedood en mee in het graf gelegd. De vorsten namen ook hun danseressen met zich mee het graf in. Zo’n 2500 jaar werden levende mensen en dieren vervangen door beelden van stro, klei of hout. Beroemd is vooral het terracottaleger uit de derde eeuw voor Chr. Geen li werd gespaard als het het hiernamaals betrof. De lijkwade van vorsten bestond zelfs (van 206 vC en 9nC) uit jade! Zo zien we een lijkwade die bestaat uit 4248 plaatjes jade en 1576 gram gouddraad , langs de benen lopen linten van rode zijde. Om het lijk beter te kunnen balsemen vulde men eerst de 9 openingen va het lichaam met jade.

Zie ook: Europalia