Moslimfundamentalisme

Fundamentalisme is oorspronkelijk een Christelijke term. In 1910 vond een groep Amerikaanse Christenen dat Amerika decadent was geworden en pleitte voor een terugkeer naar de fundamenten, een herbronning. Fundamentalisme was toen een positieve term.

Moslims zelf spreken omwille van het huidige negatieve karakter van fundamentalisme liever over politieke islam of islamisme. Ook hier zullen we de godsdienst benaderen vanuit de formule van de recontextualisering (= traditie / context). We bekijken welke
gedaanteverwisseling de Islam ondergaan heeft bij het moderniseringsproces. De Islam is namelijk net zozeer als de andere godsdiensten het product van een bepaald proces; het komt er thans op aan te analyseren hoe deze godsdienst zich herpositioneert in de huidige context.

De Islam kan moeilijk zuiver uit de Koran gehaald worden : men moet de context mee in rekening brengen (1) om het fenomeen beter te begrijpen en (2) om bepaalde problemen beter te remediëren. Tot nu toe zagen we deze context – de moderniteit – telkens vanuit Westers perspectief : de intrumentele rationaliteit, de secularisatie en specialisatie,... Wat betekent modernisering in de Moslimwereld?

Modernisering in de Moslimwereld

Modernisering ging in de Moslimwereld gepaard met de kolonisatie door het Westen (bv. Egypte, Pakistan,...). Het Westen gebruikte moderne middelen om de bevolking in hun greep te houden. De functionele differentiatie werd er opgelegd terwijl de Islam in de premoderne wereld nog een aloverheersende religieuze structuur was. Deze positie werd dus teruggedrongen zodat godsdienst nog slechts één van de domeinen van de samenleving zou zijn. De dominante positie verwordt tot een kleine rol.

Tegen het eind van de kolonisatie komt het Islamisme als gedachtengoed boven. Het is een chaotische periode waarin de lokale bevolking de samenleving terug zelf in handen wil nemen. De structuur van de kolonisator wordt van de ene dag op de andere
weggeveegd; er komt een machts- en waardevacuüm. Om dit vacuüm te vullen doet men beroep op de –ismen. Men probeert een ideologie te vinden om de hele samenleving te herstructureren, te integreren.

Kanshebbers daarbij zijn onder andere het Marxisme, waarbij het hele systeem in het teken van een bepaalde economische opvatting staat, of nog het Nationalisme waarbij alles draait om het belang en de verering van de natie. Deze concepten waren echter net zo Westers als de functionele differentiatie en werden daarom beschouwd als een verderzetting van de koloniale logica.

Ontwikkeling van het islamisme

De Islam had twee keuzemogelijkheden in deze context van dekolonisatie. Enerzijds zou het zich kunnen aanpassen aan de moderne logica, anderzijds zou het die logica kunnen verwerpen.

De aanpassingsstrategie werd niet verkozen. Ze werd gezien als te Westers. De Islam verzette zich tegen de kolonisator en riep op tot een nieuwe structuur die de godsdienst als centraal punt zou aannemen. De Islam zou erin functioneren als verkoepelende structuur.

De traditionalistische visie haalde het dus op de modernistische. Voordien kon die visie trouwens moeilijk tot bloei komen omdat ze lange tijd militair onderdrukt werd (niet alleen door de kolonisator maar ook daarna nog). Het tanen van de nationalistische en socialistische regimes gaf de Islam de kans terug op de voorgrond te treden.

Mawdoedis politieke theorie van het Islamisme

Mawdoedi werd geboren in Brits India (kolonie), dat tegen zijn dood onafhankelijk was geworden en Pakistan werd gedoopt. Zijn levensloop laat zien dat het Islamisme een idealistische theorie is die kan leiden tot terrorisme. We moeten kijken waar het fout loopt, waar de kiemen van geweld liggen.

Mawdoedi begint zijn theorie met een felle kritiek op de modernisatie (lees : de Britse kolonisatie). De geldende structuur – de Westerse dominantie - leidde volgens hem tot een onrechtvaardig systeem dat de lokale bevolking uitbuitte. Hij speelt daarmee in op de verontwaardiging van de gemiddelde Moslim die (wellicht terecht) gefrustreerd was omdat alle domeinen van zijn samenleving in Westerse handen lagen.

Vervolgens stelt hij dat de functionele differentiatie een middel was van het Westen om zoveel mogelijk de invloed van God te onttrekken aan de verschillende maatschappelijke domeinen met slechts één doel : het politiek-economisch onrechtvaardig systeem staande houden. Waar vroeger de ethiek omnipresent was moet dit thans niet meer in rekening gebracht worden in de andere domeinen.

Het Westen steunt op twee pijlers : de natiestaat en de democratie. De natie wordt er gezien als een a-religieus begrip; men denke aan de Franse laïcité. De publieke ruimte wordt ontdaan van haar religieuze doordrongenheid, de godsdienst wordt privézaak (cf Inleiding). De godsdienst wordt daardoor gemarginaliseerd. Mawdoedi vindt dit verwerpelijk. Ook de democratie is geen heilige structuur. Het is een spel waarin verschillende belangengroepen hun belang willen doordrukken ten koste van de anderen. Het kan geen universeel ethische orde zijn want het leidt tot onrechtvaardigheid tov de zwakkeren. © 2007 - 2010 Guggenheimer, gepubliceerd in Religie (Mens en Samenleving) op 20-03-2007. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Guggenheimer is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Wahhabisme en Extremisme: Wahhabisme is een extreme stroming binnen de Islam, die haar oorsprong vindt in de achtiende eeuw. Het koninkrijk Saoudie Arabië is op Wahhibitische leest geschoeid en veel van de h…
• De Islamitische revolutie: Na alle aanslagen en terreur zegt een cliché dat de Islam dringend "zijn verlichting" moet doormaken. Men heeft het over een revolutie, waarin secularisering en rationalisering van…
• Islamitisch Terrorisme: de eerste generaties: De eerste generatie van militante Islamitische terroristen, die nauwe banden met Al Qaeda hadden, had een aantal sterke gemeenschappelijke ervaringen. Een groot…
• Cartoons over de profeet Mohammed: Een Deense krant schreef een wedstrijd uit voor religieuze cartoons om het taboe rond de Islam te breken. Er kwam evenwel een storm van protest : de profeet dient gerespect…
• Terrorisme: wie of wat is Al Qaida ?: Al Qaida is niet alleen de bekendste maar ook de meest mysterieuze terroristische groep ter wereld. Al meer dan tien jaar wordt de naam van deze terroristische groep ver…