Nut en noodzaak van systematische theologie

In dit artikel zullen drie vragen met betrekking tot systematische theologie besproken worden: wat het is, waartoe het dient en waarmee het bedreven behoort te worden. De reden dat ik dit artikel geschreven heb is de vele kritiek van mensen binnen en buiten de kerk op systematische theologie en het vele onbegrip dat er over haar taak bestaat.

Wat is Systematische theologie

Systematische theologie is het systematisch ordenen van de inhoud van het christelijke geloof zoals uitgedrukt in de Bijbel. De frase ‘systematische theologie’ kan in deze betekenis op drie manieren gebruikt worden: voor de handeling van het systematiseren, voor het resultaat van het systematiseren en voor een academische subdiscipline binnen de theologie, ter onderscheiding van onder andere praktische theologie.

De accuraatheid van de term ‘systematische theologie’ wordt nogal eens betwijfeld, maar volgens mij ten onrechte. Het bijvoeglijk naamwoord ‘systematisch’ betekent namelijk niet, dat alleen dit onderdeel van de theologie systematische methodes hanteert ten opzichte van andere onderdelen van de theologie. Het zegt alleen dat zij een systematische uiteenzetting van het christelijke geloof beoogt. Het woord ‘systematisch’ wordt hier op vergelijkbare manier gebruikt als ‘praktisch’ in praktische theologie.

Het gebruik van het woord ‘systeem’ in het niet-theologische taalveld heeft voor de meeste mensen geen negatieve connotaties. Binnen de verschillende wetenschappen worden systemen gebruikt om een veelvoud van informatie op een overzichtelijke manier te presenteren. Zo zijn in het systeem der elementen de fysische elementen op een logische wijze gerangschikt en dieren worden gerangschikt in de categorieën soort, geslacht, familie en orde. Het wordt anders wanneer het woord ‘systeem’ gebruikt wordt in het theologische taalveld. Ik merk dat veel mensen daarbij allerlei negatieve gedachten hebben. De redenen zijn daarvoor grofweg tweeërlei: men vindt het woord ‘systeem’ niet passend in de theologie of men vindt dat systematiek niet hoort in de theologie.

Het eerste komt voort uit onkunde over de betekenis van het woord ‘systeem’. Een systeem verandert de feiten niet, maar presenteert ze alleen op een overzichtelijke manier. Natuurlijk speelt interpretatie van de feiten daarbij wel een rol, maar het systeem blijft altijd principieel ondergeschikt aan de feiten. Wanneer men een dergelijke presentatie in de theologie nuttig vindt, is er geen reden om dat geen systeem te noemen.

Het tweede bezwaar gaat dieper. Zij ontkent dat een dergelijke presentatie nodig en nuttig is. Deze visie komt men zowel binnen als buiten de kerk tegen. Zij hangt ook samen met een scherpe tegenstelling tussen dogmatiek en exegese. De beantwoording van dit bezwaar brengt mij bij de vraag waartoe systematische theologie dient.

Waartoe het dient

Voor de beantwoording van de vraag waartoe systematische theologie dient, wil ik Philippus Melanchthon (1497-1560) aan het woord laten. Hij was de eerste protestantse theoloog die een dogmatiek schreef, waarvan de eerste editie in 1521 verscheen. Melanchthon bespreekt in het voorwoord van zijn editie uit 1559 het een en ander aangaande het begrip ordo (orde). Ik zal hem zelf aan het woord laten:

‘Nu moet allereerst iets vooraf gezegd worden over de orde van de leerstukken. De boeken van de profeten en apostelen zelf zijn in de beste orde geschreven en leveren de geloofsartikelen het meest gepast over. Want er is een historische opeenvolging in de boeken van de profeten en apostelen (…). Maar hoewel om deze orde op te merken er niet veel noodzaak is voor een commentaar of ons boekje of iets daaraan gelijk, wordt het werk van onderwijzen toch niet te vergeefs ondernomen, omdat God wil dat in de kerk de stem van de leraars klinkt, zoals Hij gezegd heeft over de bediening van het evangelie, Efeze 4[:11]. (…) En omdat de ongeletterden niet overal de manier van zeggen begrijpen, en niet dadelijk de orde der dingen zien, moeten zij onderricht worden door de stem van de verklaarders over de manier van zeggen en de orde der dingen. En omdat er herhaaldelijk vele vervalsingen uitgedacht zijn en uitgedacht zullen worden, zijn de godvruchtige herders en leraren getuigen van de ware betekenis, die met vast gezag is aangenomen en zijn zij weerleggers van valse verklaringen. Om deze oorzaken bewaart God door Zijn kracht, de bediening van het evangelie en het studeren in de kerken en scholen.’

In zeer compacte woorden geeft Melanchthon hier het doel van een theologisch systeem aan. Hij gebruikt het woord ‘orde’ in dezelfde zin als ik ‘systeem’ in dit artikel gebruik. Nu beweert hij enerzijds dat de Bijbel de beste orde bevat die er bestaat, en anderzijds dat het onderwijs in deze orde zonder meer nodig blijft. En dat enerzijds omdat de ongeletterde mensen de orde en retoriek van de Bijbel niet altijd direct begrijpen en anderzijds opdat in de kerk altijd de zuivere uitleg van de Bijbel bewaard zal blijven.

In navolging van Melanchthon wil ik het doel van systematische theologie, waaraan zij haar legitimiteit ontleent, als volgt definiëren: het doel van systematische theologie is enerzijds mensen leren de Bijbel te lezen (positief), anderzijds de kerk te bewaren voor heterodoxie (polemisch).

Deze definitie heeft twee belangrijke consequenties, enerzijds voor de verhouding dogmatiek en exegese en anderzijds voor de verhouding tussen academische en niet academische systematische theologie.

Als één van de doelen van systematische theologie is: mensen de Bijbel te leren lezen, dan betekent dat, dat dogmatiek en exegese niet twee verschillende terreinen beslaan, ondanks dat, dat in het algemene spraakgebruik en ook dikwijls in de academische wereld de gangbare opvatting is. Systematische theologie helpt beginners bij het Bijbellezen en geeft daartoe onderwijs in de hoofdlijnen van de Bijbel. De exegese werkt de details uit voor de gevorderde Bijbellezer en becommentarieerd daartoe het Bijbelvers meer in detail.

De tweede consequentie betrof de verhouding tussen academische en niet-academische systematische theologie. Het kenmerk van iemand onderwijzen is, dat men het niveau laat dalen naar dat van degene die onderwezen wordt. Toegepast op systematische theologie betekent dat, dat zij niet een louter academische bezigheid kan zijn, omdat zij dan niet aan haar doel kan beantwoorden. Niet alle mensen bezitten namelijk denkvermogen op academisch niveau. Een voorbeeld van een niet-academisch systematisch theologisch document is de Heidelbergse Catechismus (1563).
Om twee redenen is academische systematische theologie echter wel belangrijk: allereerst, het doordenken van de implicaties van de grondstukken van het christelijke geloof, is een taak van een academische theoloog. Als tweede, wanneer heterodoxie op academisch niveau plaats vindt, moet dat ook op academisch niveau bestreden worden. Tussen academische en niet-academische systematische theologie bestaat geen materieel, maar alleen een formeel verschil.

Waarmee het bedreven moet worden

Uit het doel van systematische theologie is gemakkelijk haar bron af te leiden. Als systematische theologie beoogt mensen de Bijbel te leren lezen, dan moet ze ook in de Bijbel haar uitgangspunt nemen en zich daaraan houden. Dat is het criterium of iemands theologisch systeem juist of onjuist is. In Athene hadden de aanhangers van de Stoa en de volgelingen van Epicurus zorgvuldige theologische systemen uitgedacht. Maar de Heere stuurt Zijn knecht Paulus en laat hem zeggen dat dit allemaal behoort tot de ‘tijden der onwetendheid’ (Hand. 17:30) en dat het oordeel aanstaande is. De kern van deze systemen bestonden namelijk niet uit de openbaring van Gods gerechtigheid in Jezus Christus.

Dit sola scriptura sluit het gebruik van hulpmiddelen niet uit. Het gebruik van filosofie kan in sommige gevallen heel nuttig zijn om bepaalde bijbelse gegevens inzichtelijk te maken voor mensen die met de Bijbel nog niet zo vertrouwd zijn. In de geloofsbelijdenis van Nicea heeft men bijvoorbeeld het Griekse woord homoousios (‘van hetzelfde wezen’) gebruikt, om de verhouding tussen de Vader en de Zoon aan te duiden. Belangrijk bij het gebruik van filosofie is wel, dat men zich als systematisch theoloog niet voor een groot deel of geheel overgeeft aan een bepaalde filosofische stroming. Wanneer de tijden veranderen, kan die stroming verdwijnen. Daardoor zou ook het christelijke geloof zelf gemakkelijk in discredit kunnen komen, wanneer het voornamelijk in categorieën van die stroming ondergebracht zou zijn.

Een ander hulpmiddel is de christelijke traditie. Zij mag in de naam van het sola scriptura niet verwaarloosd worden. Christenen vandaag zijn niet de eerste mensen die de Bijbel lezen. Vele mensen voor ons hebben dat ook gedaan. Het resultaat van deze interpretatiegeschiedenis van de Bijbel noemen we traditie. Wanneer we de traditie zo opvatten, kan zij ons veel leren zonder dat de belijdenis van het sola scriptura niet in gevaar komt.