Kafka in de polder - Als je tegen de overheidsmuur loopt

Wie dacht dat Kafkaëske situaties iets was voor Oostbloklanden of van vóór de Tweede Wereldoorlog heeft het mis. Kafka is luid en duidelijk aanwezig in het overgereguleerde Nederland. Ambtenaren en (lokale) politici die zich verschuilen achter regels, regels die elkaar ook nog eens tegenspreken. Of een overheid die bewust zaken traineert of mensen tegenwerkt, bijvoorbeeld wanneer er sprake is van klokkeluiders. De financiële slagkracht van de overheid is immers aanzienlijk. Kafka in de polder.

Franz Kafka

Franz Kafka (3 juli 1883 - 3 juni 1924) was een Tsjechische schrijver. Hij stamt uit een familie van Duitstalige joden in Praag. Kafka is vooral bekend geworden vanwege zijn boek Der Process (volgens zijn eigen spelling, want volgens de huidige Duitse spelling is het Der Prozess). Het boek was reeds in 1914-1915 geschreven, maar werd postuum in 1925 gepubliceerd. In Het Proces wordt een bankmedewerker, Jozef K., zonder een begeleidende verklaring gearresteerd. Hij komt in een langdurige procesgang terecht, maar hij weet niet waartegen hij zich moet verdedigen. Hem wordt medegedeeld dat vrijspraak alleen in theorie mogelijk is. Daarom kan Jozef K. maar beter schuld bekennen. Want in het geval hij vrijgespraak krijgt, zal hij toch steeds weer worden gearresteerd, zo wordt hem medegedeeld. Daarnaast zullen advocaten en rechters het proces continu blijven rekken. Het is aldus zinloos dat Jozef K. zich tegen de wet te verzet en steeds de oorzaak van deze situatie bij anderen te zoekt. Uiteindelijk wordt het doodvonnis van de murw geslagen Jozef K. voltrokken. Het is duidelijk dat het boek zich in een donkere periode van de geschiedenis afspeelt.

Kafka in de polder

Een tweetal media hebben uitgebreid aandacht besteed aan het fenomeen "Kafka in de polder." Allereerst verscheen in december 2008 het boek Kafka in de Polder van de Kafkabrigade. Daarnaast zond actualiteitenrubriek Netwerk in juli 2009 een driedelige serie uit, eveneens met de titel Kafka in de polder. Iedere casus uit de Netwerk-serie werd voorgelegd aan de Alex Brenninkmeijer, de Nationale Ombudsman. Er werd aandacht besteed aan ongekende situaties, waar zelfs rechterlijke uitspraken door de overheid werden genegeerd. Burgers bevinden zich in jarenlange procedures en zijn vast komen te zitten in een bureaucratisch web. Ze worden continu van het kastje naar de muur gestuurd en in hernieuwde procesgangen en kostbare procedures geduwd. De overheid heeft uiteindelijk toch de langste adem lijkt het adagium. Burgers zijn ten einde raad, typerend voor Kafkaëske situaties.

Schrijnende zaken met nationale bekendheid

Hoe lang heeft bijvoorbeeld Willem Oltmans, de inmiddels overleden journalist, moeten strijden voordat hij gelijk kreeg? Uiteindelijk duurde het 40 jaar voordat het ministerie van Buitenlandse Zaken toegaf dat Oltmans structureel het leven zuur werd gemaakt. Het leverde hem een schadevergoeding van bijna EUR 4 miljoen op, waar hij nog een kleine 10 jaar van heeft kunnen genieten. Of de bouwfraude-affaire die werd aangejaagd door Ad Bos. Ook de zaak van Fred Spijkers, een voormalig maatschappelijk werker van Defensie, laat zien dat de overheid tot het gaatje doorgaat. Spijkers kaartte aan dat de Landmacht ondeugdelijke mijnen gebruikte. Daarop werd hij bijvoorbeeld door de Landmacht Inlichtingendienst als "politiek crimineel" gebrandmerkt en tot schizofreen verklaard. Er werd zelfs door twee militairen op hem geschoten. De zaak speelt inmiddels meer dan 20 jaar. Dergelijke zaken worden pas vaak opgelost door toedoen van een Tweede Kamerlid, of in ieder geval kan er worden gezorgd dat er gepraat wordt tussen de verschillende partijen.

Kafkaëske situaties komen in alle gelederen van de overheid voor

Veel ambtenaren zitten vast in procedures en denken in bestuurlijke kaders. Zo gauw iets daar niet aan voldoet, dan deinzen ze terug of leggen het dossier naast zich neer. Bij correspondentie met de overheid is er al gauw sprake van een traject van maanden, zo niet jaren. Terwijl de burger wel strakke deadlines worden gesteld, want anders verliest hij sowieso zijn rechten. Binnen veel overheidsorganen voelen veel ambtenaren zich niet aansprakelijk, want er is altijd wel een ambtenaar aan wie een bepaalde zaak kan worden doorgeschoven. Het klinkt ongelooflijk of lijkt een stereotype, maar de "paarse krokodil" uit de reclame van OHRA is niet voor niets inmiddels verworden tot symbool van overdreven bureaucratisering. De administratieve lasten en overhead zijn hoog bij veel overheidsorganen. In de medische sector zijn de voorbeelden van ongekende bureaucratie legio. Terwijl de kosten uit de hand zijn gelopen, ook na het "privatiseren" van regelingen zoals ingeval van de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ).

Bestuursrecht

De burger heeft vaak een kortere adem dan de overheid en simpelweg niet de financiële slagkracht om het proces vol te houden. Zeker wanneer rechterlijke uitspraken niet worden opgevolgd door de overheid, dan heeft de burger geen dwangmiddelen. De overheid kan echter wel bestuursdwang opleggen en uitvoeren. Daarnaast is er een apart rechtssysteem voor de overheid in het leven geroepen: bestuursrecht. Kafkaëske situaties komen natuurlijk ook voor in het bedrijfsleven, zoals we hebben gezien bij de Legiolease en woekerpolis-affaires. Alleen als grote groepen zich mobiliseren is de kans groot dat ze worden opgelost.

Het boek Kafka in de Polder

In dit boek worden veel hilarische voorbeelden besproken, waar je bijna om zou kunnen lachen. Als het maar niet zo treurig was. Neem bijvoorbeeld de man waarvan beide benen zijn geamputeerd, bijna tot aan zijn romp. In plaats van dat er een definitieve verklaring wordt afgegeven, moet de man zich iedere keer vertonen bij het gemeenteloket om te bewijzen dat hij nog steeds invalide is. Sterker nog, het simpel late zien is onvoldoende. Hij moet ook een verklaring meebrengen van een specialist, die niet ouder mag zijn dan twee maanden. Het kost hem een dag reizen om die op te halen. Het mooie is, en dat zegt wat over de kostenkant, dat de man deze onzinnige reizen volledig krijgt vergoed. Ongeloofijk, maar waar. Ook de overheid ziet door de bomen het bos niet meer als gevolg van die papierbergcreatie. Correspondentie raakt zoek en zelfs als ambtenaren proberen burgers te helpen, dan raken ze verstrikt in procedures en communicatie met meerdere instanties. Daarom wordt er met een grote boog om moeilijke gevallen heengelopen.

Zie voor een goed en schrijnend voorbeeld van Kafka in de polder het artikel: "Kafka - De kleine oorlog van boer Kok."