Opsporing: politiebevoegdheden

Opsporingsambtenaren maken veelvuldig inbreuk op de grondrechten die voor de burger in Nederland zijn vastgelegd in de Grondwet. Dit houdt in: woning betreden zonder toestemming van de burger, een verdachte aan zijn kleding onderzoeken, etc. Deze inbreuken moeten met de nodige waarborgen gepaard gaan, anders kan de rechter achteraf beslissen dat de bevoegdheid verkeerd is toegepast. Dit kan tot vrijlating leiden van de verdachte.

Normen bij optreden opsporingsambtenaar

Aan welke normen moet het optreden van de opsporingsambtenaar voldoen?

1. wetmatigheid en rechtmatigheid
2. de beginselen van een behoorlijke procesorde
3. internationale overeenkomsten

Wetmatigheid en rechtmatig

Een politieoptreden moet niet alleen wetmatig zijn, maar ook rechtmatig. Rechtmatig is het optreden als het voldoet aan de ongeschreven beginselen van een behoorlijke procesorde.

Voorbeelden:

• niet iedere aanhouding op heterdaad en voorgeleiding is doelmatig en aanvaardbaar;
• voor het binnentreden van de woning is toestemming (machtiging) nodig van de officier van justitie. Wanneer een deur met geweld wordt geopend zal de rechter moeten toetsen of dit rechtmatig was.

De beginselen van behoorlijke procesorde

Enkele belangrijke beginselen:

• het subsidiariteitsbeginsel;
• het proportionaliteitsbeginsel;
• fair play;
• verbod van misbruik van bevoegdheden;
• verbod van willekeur

subsidiariteitsbeginsel
De opsporingsambtenaar moet zijn doel bereiken op de wijze die het minst ingrijpend is voor de burger.

proportionaliteitsbeginsel
De bevoegdheid die de opsporingsambtenaar uitoefent moet in verhouding staan met het doel.

fair play
De opsporingsambtenaar moet eerlijk handelen. Hij mag niet liegen, bedriegen, valse beloften en trucs uithalen.

verbod van misbruik van bevoegdheden
De opsporingsambtenaar mag geen bevoegdheid uit een wet gebruiken om een doel uit een andere wet te bereiken.

verbod van willekeur
De opsporingsambtenaar moet in gelijke gevallen de verdachte op gelijke manier behandelen.

Internationale verdragen

Naast het Wetboek van Strafvordering gelden het Europese Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens (Verdrag van Rome), en het Verdrag van New York.

Als er nieuwe omstandigheden zijn mag de opsporingsambtenaar dezelfde bevoegdheid meerdere malen toepassen bij één verdachte.

Vrijwilligheid

Als de opsporingsambtenaar een bepaald dwangmiddel wil uitoefenen die hij niet bezit, kan dit toch gebeuren met vrijwillige toestemming van de verdachte Hierbij moet:

• de toestemming blijken;
• de betrokkene bewust zijn van het feit van bepaalde rechten af te zien;
• de toestemming in vrijheid zijn gegeven.

Geweldsbepalingen

Volgens art. 8, lid 1 van de Politiewet 1993 mag er geweld worden aangewend:
De ambtenaar van politie die is aangesteld voor de uitvoering van de politietaak is bevoegd in de rechtmatige uitoefening van zijn bediening geweld te gebruiken, wanneer het daarmee beoogde doel dit, mede gelet op de aan het gebruik van geweld verbonden gevaren, rechtvaardigt en dat doel niet op een ander wijze kan worden bereikt. Aan het gebruik van geweld gaat zo mogelijk een waarschuwing vooraf.

vormen van geweld:

• wapenstok
• pepperspray
• vuurwapen
• slaan
• schoppen
• forceren van deuren en ramen

Geweld moet gedekt zijn door de geweldsbepalingen uit de Ambtsintsructie voor de politie, de Koninklijke marechaussee en de buitengewoon opsporingsambtenaar.

Opsporings- en toezichtsbevoegdheden

Opsporingsbevoegdheden kunnen plaatsvinden bij:

• een redelijk vermoeden dat een strafbaar feit is begaan;
• een redelijk vermoeden dat in georganiseerd verband misdrijven worden beraamd of gepleegd.

Toezichtsbevoegdheden kunnen plaatsvinden als er nog niets aan de hand is. Het gaat om controle van de regels van een bepaalde wet.

verkennend onderzoek
Dit is een onderzoek binnen verzamelingen van personen om na te gaan of er tot een opsporingsonderzoek kan worden overgegaan.

Heterdaad

Een strafbaar feit op heterdaad vindt plaats, als ontdekt wordt, terwijl het begaan wordt of terstond nadat het begaan is. De dader hoeft hierbij niet aanwezig te zijn (in geval van bijvoorbeeld het aantreffen van wapens of verdovende middelen).

Handhaving van de orde bij de ambtsverrichtingen

De opsporingsambtenaar is belast met het handhaven van de orde. Als daarbij iemand de orde verstoort, kan deze in verzekering worden gehouden. Het mag niet langer duren dan de duur van de ambtsverrichtingen. Hiervan wordt proces-verbaal opgemaakt. Weigert de persoon het bevel op te volgen dan stelt de betrokkene zich bloot aan strafvervolging.

Lees meer in mijn special Opsporingsbevoegdheden: politie, marechaussee, OM.