Angst en paniek; lichamelijke reacties op dreigend gevaar

Angst en paniek zijn lichamelijke reacties op een situatie die mogelijk spannend of gevaarlijk is. Beeld je maar in dat je op het nippertje aan een langsrazende auto weet te ontsnappen, of dat je een rij-examen gaat afleggen. Bij dit soort situaties zul je een lichamelijke reactie voelen; je hart gaat sneller kloppen, je krijgt het warm, je wordt rillerig. Deze reactie lijkt onaangenaam, maar is er juist om het lichaam te beschermen.

Activatie zenuwstelsel

Wat gebeurt er nu precies tijdens een paniekaanval? Bij dreigend gevaar sturen onze hersenen een bericht naar het activerende deel van het zenuwstelsel. Dit activerende deel bestaat ook weer uit twee delen; het ene deel zorgt voor de vecht/vlucht reactie en het andere deel zorgt ervoor dat het lichaam na zo’n reactie weer tot rust komt. Het actie-deel van het zenuwstelsel heeft een ‘alles of niets’ systeem; als het geactiveerd wordt, activeert het ook in volle hevigheid. Alle reacties worden in gang gezet of er wordt helemaal niets in gang gezet. Waarschijnlijk herken je dit wel; je hebt last van zweten, rillen, duizeligheid, hartkloppingen, wazig zien, lichtflitsen, je darmen werken minder waardoor je misselijk kunt worden. Het actie-deel van de hersenen scheiden twee chemische stoffen af, namelijk adrenaline en noradrenaline. Het afscheiden van deze stoffen gaat altijd nog even door nadat het gevaar geweken is.

Terug naar rust

Het afremmen van deze activatie kan op twee manieren gebeuren: Ten eerste kunnen de chemische stoffen adrenaline en noradrenaline worden afgebroken door andere chemische stoffen. Een andere mogelijkheid is dat het lichaam genoeg heeft van de vecht/vlucht reactie. Het lichaam zal het rustbrengende deel van het zenuwstelsel activeren, waardoor je weer rustig wordt.
Dit laatste is belangrijk. Het lichaam zal niet altijd doorgaan met het laten stijgen of doorgaan van de angst. Het rustbrengende deel van het zenuwstelsel fungeert als een ingebouwde bescherming van het lichaam; het lichaam kan nooit te ver gaan met de vecht/vlucht reactie. Samenvattend kan worden gezegd dat de vecht/vluchtreactie zorgt voor een algehele activatie van het lichaam en het heeft invloed op de hele stofwisseling van het lichaam. Het kost dan ook veel energie en je kan je na een paniekaanval erg moe en uitgeput voelen.

Zoals eerder genoemd maakt de vecht/vluchtreactie het lichaam klaar om tot actie over te gaan; vechten of vluchten. Als je niet weg kunt, bijvoorbeeld omdat je in de trein zit, kan deze drang zich omzetten in bijvoorbeeld het trappelen met de voeten, sneller, gehaast lopen, geïrriteerd zijn etc.

Drempelwaarde paniekaanval

Als een paniekaanval een lichamelijke reactie op dreigend gevaar is, waarom krijg je deze dan zonder de aanwezigheid van werkelijk dreigend gevaar? Een paniekaanval heeft een soort drempelwaarde. Bij gespannenheid heb je meer kans om deze drempelwaarde te overschrijden. Zeer waarschijnlijk ben je zo geschrokken van je eerste paniekaanval, dat je bang bent om een volgende te krijgen. Vaak ben je (on)bewust heel erg gaan letten op elk signaal dat zich in je lichaam voordoet en reageer je bij elk signaal met een angstreactie, bijvoorbeeld als je hart sneller gaat kloppen, of als je het opeens warm of juist koud krijgt. Er zijn aanwijzingen dat mensen met een aanleg voor een paniekstoornis gevoeliger zijn van wat er in hun lichaam gebeurt. Deze vicieuze cirkel kan doorbroken worden.

Gevoel, gedachten en gedrag

Een paniekaanval bestaat uit drie componenten, namelijk gevoelens (duizelig, trillen, benauwd, hartkloppingen), gedachten (ik ga dood, ik word gek, ik moet naar huis) en gedrag (even gaan zitten, naar huis gaan). Sommige mensen zijn zo bang om een (nieuwe) paniekaanval te krijgen dat ze bepaalde situaties gaan vermijden. Op korte termijn zal dit zorgen voor een gevoel van opluchting. Op de lange termijn worden de klachten alleen maar erger. De angst voor bepaalde situaties wordt immers steeds groter.

Cognitieve gedragstherapie

In de cognitieve gedragstherapie bestaat aandacht voor alle drie de componenten. Tijdens ontspanningsoefeningen wordt aandacht gegeven aan de component lichamelijke gevoelens. Ook worden door middel van oefeningen zoals het ademen door een rietje, of jezelf duizelig draaien op een draaistoel lichamelijke sensaties opgeroepen. Het idee is dat je went aan minder plezierige lichamelijke sensaties, zodat deze minder angst zullen oproepen.

Vervolgens worden gedachten zorgvuldig onder de loep genomen. Hoe reëel zijn je angstige gedachten eigenlijk? Kun je er andere, meer reële gedachten voor in de plaats zetten? Ten slotte wordt er geoefend met de laatste component, namelijk gedrag. Stap voor stap worden situaties die worden vermeden aangegaan.