Potentiële foutbronnen van de mens

In dit artikel worden potiëntele foutbronnen in de sociale context besproken. Het gaat hierbij om denkfouten die mensen maken. Deze snelle manieren van denken zorgen er soms voor dat de wereld wat begrijpelijker wordt, maar kunnen in sommige situaties een bron zijn voor misvattingen over het eigen en andermans kunnen. In dit artikel worden diverse termen behandelt. Deze termen komen uit de sociale psychologie, de wetenschap die zich bezighoudt met de mens als sociaal wezen.

Negativiteitsbias

De negativiteitsbias (negativity bias) is de denkfout waardoor mensen negatieve informatie beter en sneller onthouden dan positieve informatie. Dit mechanisme wordt een bias genoemd omdat het een cognitiefout impliceert. De realiteit wordt namelijk aangepast aan de subjectiviteit van de persoon. De verklaring voor de negativiteitsbias wordt geboden door de evolutietheorie. De mens is er namelijk bij gebaat om negatieve informatie op te nemen. Hij wordt bewust van eventueel gevaar en kan hierop anticiperen.

Bias voor optimisme

De bias voor optimisme (optimistic bias) vormt de neiging die mensen hebben om te verwachten dat alles voor hen goed zal komen. Deze bias bevat verschillende componenten. Mensen geloven dat hun eigen meningen en overtuigingen correct zijn. Dit wordt de overmoedigheidsbarrière (overconfidence barrier) genoemd. Daarnaast maken mensen snel de fout het werk dat gedaan moet worden te onderschatten. Deze planningsfout (planning fallacy) misleidt de persoon realistisch te kijken naar de tijd die hij aan een taak zal moeten besteden. Deze denkfout komt tot stand in het denken over de toekomst waarbij de persoon zich vooral bezighoudt met die toekomst zonder terug te denken aan eerder gedane taken. Er wordt ook veronderstelt dat wanneer mensen wel terug denken ze de langere tijdsinvestering wijten aan omgevingsfactoren. Een andere factor die de persoon beïnvloed in deze bias is motivatie. De focus ligt op wat gewenst wordt te bereiken. Dit zorgt ervoor dat de persoon niet realistisch, maar idealistisch over het verwachte resultaat denkt. Een laatste component van deze bias betreft de toekomst. De verwachtingen ten aanzien van de eigen toekomst zijn vaak mooier en optimistischer dan de ervaringen die men in het verleden heeft beleefd. De neiging de toekomst op deze manier te bekijken heeft niet alleen teleurstellende effecten. We denken abstract na over onze plannen en onze dromen waardoor onze creativiteit wordt vergroot. Een uitzondering op de bias tot optimistisch denken is dat we in situaties waarin we beoordeeld worden door anderen vaak uitgaan van het slechtste. Op deze manier zetten we ons schrap voor teleurstellingen en maken ons gereed voor de negatieve uitkomsten. Dit pessimisme beschermd ons tegen onverwacht falen.

Counterfactual thinking

Counterfactual thinking is het denken aan eventuele gevolgen als situaties anders zouden zijn verlopen. Op deze manier denken mensen wel eens na over situaties, vooral situaties die een grote impact hadden. Uit onderzoek kwam naar voren dat mensen met een lagere informatieverwerking sneller geneigd zijn tot deze vorm van denken. Counterfactual thinking herken je aan de ‘wat als’ vraag. Het stellen van deze vraag kan positieve en negatieve effecten op een persoon hebben. Het denken aan de eventuele positieve gevolgen wanneer je in een situatie die minder goed verliep je anders had gedragen kan zorgen voor een negatieve houding tegenover de eigen positie in de realiteit. Dit effect kan daarnaast de persoon ook de motivatie geven om in de toekomst de dingen anders aan te pakken. Wanneer de persoon juist nadenkt over een situatie die slechter had kunnen aflopen als hij zich anders had opstelt komt er eerder een gevoel van opluchting of blijdschap naar voren.

Thought supression

Thought supression is het onderdrukken van specifieke gedachten. In dit proces spelen twee informatieprocessen een rol. Het eerste is het proces van monitoren waarbij de ongewenste gedachten die opkomen herkend worden. Het tweede proces is het reageren op die gedachten en het bewust inbrengen van andere gedachten waardoor de aandacht verschuift. De laatste is een bewust proces dat meer activiteit van de persoon vraagt. Dit proces is vatbaarder voor verstoringen wanneer er te veel informatie binnenkomt en de persoon de gedachten wel herkend maar niet kan loslaten. Dit wordt ook wel het terugkaatseffect (rebound effect) genoemd, de ongewenste gedachten komen in hogere mate terug.

Magisch denken

In sommige situaties hebben mensen een neiging tot magisch denken, hoewel rationeel gezien ze wel weten dat dit denken niet juist is. Een bepaald aspect van magisch denken is het geloof dat de eigen gedachten de realiteit kunnen beïnvloeden. Een ander aspect is ‘de wet van gelijkheid’. Wanneer objecten op sommige punten gelijk zijn, zijn we geneigd deze objecten als fundamenteel gelijk te zien.

Voor meer informatie over sociale psychologie, lees ook het artikel 'sociale identiteit'.

Vragen of opmerkingen? Laat een reactie achter. © 2008 - 2009 Oosterink, gepubliceerd in Psychologie (Mens en Samenleving) op 13-06-2008. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Oosterink is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Je zelfbeeld: realistisch of juist niet: Men neemt over het algemeen aan dat mensen met een eetstoornis zichzelf lelijk vinden. Prof. Anita Jansen heeft deze aanname onderzocht en kwam met een verrassend res…
• De gezonde persoonlijkheid en Maslov: De Amerikaanse psycholoog Abraham Maslov stelde een model van de mens op, waarin de menselijke behoeften gerangschikt werden. Om als mens een gezonde persoonlijkheid te…
• Stromingen binnen de psychologie: De psychologie heeft in de loop der tijd verschillende stromingen gekend, met verschillende aanhangers en bedenkers. In dit artikel bespreek ik 7 grote stromingen met hun be…
• Positieve psychologie: Geluk? Wanneer ben je nu precies gelukkig? Komt dit door wat je meemaakt, wat je voelt, hoe je denkt of wat je bezit? Dit artikel gaat over de wetenschappelijke ideeën over geluk.
• Boekrecensie ‘De kortste introductie Psychologie’: Het menselijk brein heeft rare kronkels. Er zit veel ruimte tussen logische verwachtingen en psychologische bevindingen. Bent u klaar om de gedachtegangen v…

Bronnen en/of referenties

• Baron, R., Byrne, D. & Branscombe, N. R. (2006). Social psychology. Boston, United states of America: Pearson Education.