Het schervengericht

Het schervengericht was in de Atheense democratie een stemprocedure in de volksvergadering om politici die te machtig werden voor tien jaar te verbannen. Men probeerde zo grote politieke machtverschillen binnen de politieke gemeenschap - die kunnen leiden tot machtgrepen - te voorkomen.

Grondlegger democratie

De tiran Hippias werd in 510 v. Chr uit Athene verdreven, gelijk ontstond een strijd om de macht tussen adellijke geslachten. Clisthenes van Athene, zelf een aristocraat, werd leider van de democratische stroming. In 508 v. Chr voerde hij democratische hervormingen in en maakte een eind aan de macht van de adel en werd zo de grondlegger van de Atheense democratie.
Een maatregel ter bescherming van de democratie, was het ontmoedigen van streven naar persoonlijke macht door middel van het schervengericht (ostracisme).

Elk jaar werd onder de vrije mannen gestemd of er een schervengericht nodig was . In geval van ja werden er potscherven (goedkoop schrijfmateriaal) uitgedeeld. Men kraste hierop de naam van een persoon die teveel macht naar zich toe trok en een gevaar voor de democratie vormde. In de periode van ongeveer 485 tot 415 v. Chr, dus zeventig jaar bestond in Athene het schervengericht of ostracisme. Het ostracisme dankte zijn naam aan ostrakon wat (aardewerk) scherven betekent en die gebruikt werden als stembriefjes.

Schervengericht (volksgericht)

Als de burgers in de Volksvergadering besloten dat er een schervengericht moest worden gehouden, kon iedere burger op een bepaalde dag in de Agora (centrale plein, forum) de naam van een leider op een stuk gebroken aardewerk schrijven. Als er minimaal 6000 scherven waren beschreven, werd de persoon wiens naam het meest werd genoemd voor 10 jaar verbannen, met behoud van bezittingen en burgerrechten. Een volkuitspraak waardoor de Atheners voor de democratie gevaarlijk geachte mannen een tijd buitenspel zetten. Men probeerde machtsconcentratie binnen de politieke gemeenschap en daarmee de dreiging van een tirannie, te voorkomen. Rond 415 v.Chr raakte de procedure in onbruik en werd vervangen door het systeem "Graphe paranomon".

Voorgeschiedenis van de Atheense democratie

Eind van de 6e eeuw v. Chr werd de tiranie door een democratie omver geworpen. De aristocratie verliest zijn monopolie op politieke macht en het volk wint via de volksvergadering aan invloed. Door onder meer de invoering van presentie geld (vergoeding) voor het bijwonen van de Volksvergadering en voor het vervullen van openbare functies, die voor die tijd door de adel onbezoldigd werd vervuld, kunnen minder vermogende burgers aan het bestuur deelnemen. Gelijkheid voor de wet, een sleutelterm in het politiek bewustzijn van de Atheners. In het nieuwe systeem is deelname niet op afkomst gebaseerd, maar op evenredige deelname van deelgemeenten (stammen) van Athene.
Er werden mechanismen ingevoerd om de gelijkheid van burgers te verzekeren. Snelle roulatie van openbare functies kwam voort uit een fundamenteel kenmerk van de antieke democratie namelijk “wantrouwen”, ze waren immers dictaturen gewend en in de rest van de hun bekende wereld was dat nog het geval.

Gemiddeld elk vijf jaar een gericht

Wantrouwen op een dag in het jaar 482 v. Chr betraden duizenden vrije mannen de Agora, het grote plein in het hart van de stad, te vergelijken met het forum te Rome. Agora betekent verzamelplaats, een vergader- en ontmoetingsplaats in de schaduw van zuilenhallen (stoai).

In de volksvergadering was het besluit genomen dat er een ‘schervengericht’ zou worden gehouden. De vrije burgers krasten op de scherf de naam van de persoon die hij verbannen wilde zien. De ingeleverde scherven geteld; er moesten minstens 6000 zijn anders was het gericht ongeldig. De scherven werden op naam gesorteerd. Degene die door meer dan de helft was opgeschreven, werd voor tien jaar uit Athene verbannen, maar mocht zijn bezit en status behouden, het was geen straf, maar een middel om iemand voor een tijd politiek buitenspel te zetten om te voorkomen dat hij te machtig wordt. Het drastische middel tegen te grote persoonlijke macht is tussen 487 en 417 gemiddeld elke vijf jaar toegepast.

Athene geldt als prototype van de moderne democratie: vrijheid en gelijkheid konden alleen via ingenieuze instellingen worden gewaarborgd. Ook in zijn principes is het Atheense systeem vergelijkbaar met wat wij democratie noemen: gelijkheid voor de wet, gelijkheid als burger; tolerantie, openheid en recht van spreken voor iedereen.

Raad van 500

Voor verdere democratisering, veranderde Cleisthenes rond 500 v. Chr het systeem. Hij noemde Athene en het land er omheen Attika (dal van Attika) en verdeelde het in dertig dorpen, Er waren 10 dorpen(demes) aan de kust (kust'demes'), 10 grote dorpen (stads'demes') en 10 plattelandsdorpen (land 'demes'). Deze 30 dorpen werden verdeeld in groepjes van 3: Steeds 1 kust'demes', 1 stads'demes' en 1 land 'demes' bij elkaar. Zo'n groepje van 3 heette een 'stam. Er waren dus 10 stammen. Uit iedere stam werden 50 mensen gekozen voor de raad van 500. Als je lid was van de raad van 500 was je een belangrijk man.

Plato

Plato vond democratie niet ideaal. Het dwingt politici naar de pijpen van het volk te dansen, ze willen hun achterban niet kwijt. Daarom is volgens Plato een beleidt gebaseerd op rationele denken onmogelijk in een democratie. De kritiek van Plato was geen uitzondering. Hoe kan een burger zonder politieke ervaring opeens politieke beslissingen nemen? Is het niet beter als de besten de leiding op zich nemen?

Graphe paranomon

De graphe paranomon was een rechtsprocedure, geïntroduceerd in Athene onder het democratische bestel rond het jaar 415 v.Chr. De procedure is een vervanging van het schervengericht. Iedereen heeft het recht de geldigheid of de kwaliteit van een nieuwe wet aanvechten via de Graphe paranomon ook als de wet al is aangenomen door de volksvergadering.
Zodra iemand onder eed aankondigde dat hij gebruik maakt van het recht, werd de nieuwe wet uitgesteld tot de kwestie was opgelost. De gedachte hierachter was dat geen wet in strijd mocht zijn met bestaande wetten en dat iedereen tevreden moest zijn over de kwaliteit.
Het zorgde voor een instrument voor het herzien en soms herroepen van onzorgvuldige wetten. Het is te vergelijken met ons tweekamerstelsel. In Athene echter gebeurde deze herziening niet automatisch, maar moest door een iemand worden aangevraagd en dat was niet zonder risico; om zeker te weten dat de aanvraag goed overwogen was en om misbruik te voorkomen, werd de aanvrager beboet als hij ongelijk bleek te hebben.

Atimia

De straf bij “misbruik” van het recht was een boete, soms klein, maar soms zo groot dat de politicus het niet kon betalen, wat tot verlies van burgerrechten (atimia) leidde en iemands politieke carrière voorbij was, wat ook de bedoeling was. Daarom zetten belangrijke politici plaatsvervangers in om voorstellen in te dienen die door hun zijn geschreven, de plaatsvervanger draaide bij mislukken voor de boete op.

Nawoord

Uitzonderlijk wat er gebeurde in Athene, de eeuwen v. Chr, namelijk de geboorte van de democratie, het belangrijkste goed in de samenleving. Terwijl overal in de wereld volkeren “bestuurd” werden door tirannen met hun willekeur en ongelijkheid voor de wet tussen rijk en arm, heerste in Athene democratie, was voor de wet iedereen gelijk en lag de macht bij het volk. Hier wordt met volk de vrije mannen bedoeld, de Atheners zagen het zo dat de man zijn vrouw, kinderen en eventuele slaven vertegenwoordigde.