Achter de schermen van de diplomatie

Wikileaks schokte de afgelopen tijd menig gezagsdrager. De grote hoeveelheid geheime documenten die door deze klokkenluidersorganisatie werd verspreid, riep steevast de reactie op dat ze niet op feiten waren gebaseerd. Dat is vreemd, omdat de honderdduizenden teksten, voorzien van talloze letterlijke citaten, moeilijk als verzonnen of verminkt kunnen worden beschouwd. Dat geldt ook voor berichten over het Midden-Oosten en Noord-Afrika, waarvan hieronder enkele van de meest opvallende.

Amerikaanse interventie in Jemen

Uit een van de documenten bleek dat de Verenigde Staten op 17 december 2009 een raketaanval op Zuid-Jemen hadden uitgevoerd in een poging strijders van al-Qaida uit te schakelen. Bij de aanval kwamen naast militanten ook 41 burgers om het leven, onder wie 21 kinderen. Volgens de officiële lezing was de aanval het werk van Jemenitische troepen, maar de documenten toonden aan dat president Ali Abdullah Saleh de Amerikaanse generaal David Petraeus in januari 2010 had verzekerd dat zijn regering ‘zou doorgaan met te zeggen dat de bommen van ons en niet van jullie waren’. Het openlijk toegeven dat de VS ervoor verantwoordelijk waren, was voor Jemen onwenselijk vanwege de vrees voor versterking van anti-Amerikaanse sentimenten in het land.

In juni 2010 had mensenrechtenorganisatie Amnesty International (AI) al dezelfde stelling betrokken. Uit foto’s bleek toen dat de Amerikanen Tomahawk kruisraketten hadden ingezet.

Saoedi-Arabië en aartsvijand Iran

Uit een openbaarmaking op 28 november 2010 kwam naar voren dat koning Abdullah van Saoedi-Arabië er herhaaldelijk bij de VS op had aangedrongen om Iran militair aan te vallen. Doel was om een einde te maken aan de nucleaire ambities van het land. De uitgelekte documenten bevatten uitspraken van de koning uit april 2008 tegenover generaal David Petraeus, die tot september dat jaar opperbevelhebber was van de Amerikaanse troepen in Irak.

Commentatoren hadden wel hun twijfels over de serieusheid van de oproep. Sommigen namen aan dat Abdullah vooral de ernst van de problematiek had willen benadrukken. Saoedi-Arabië was zeer bevreesd voor een groeiende Iraanse hegemonie in de regio.

Uitschakeling van Hezbollah

Op 8 december 2010 werd uit Wikileaks-bronnen tevens bekend dat Saoedi-Arabië had voorgesteld een door Arabische landen geleide troepenmacht in te zetten om Hezbollah uit te schakelen. De bedoeling was dat de operatie tegen deze door Iran gesteunde beweging in Libanon militaire ondersteuning zou krijgen van de VS en van de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO), liefst met steun van de Verenigde Naties. Daartoe had minister van Buitenlandse Zaken prins Saoed al-Faisal in mei 2008 een plan voorgelegd aan David Satterfield, een hoge Amerikaanse diplomaat van het ministerie van Buitenlandse Zaken.
De Amerikanen reageerden sceptisch op het plan omdat het nauwelijks uitvoerbaar zou zijn.

Overleg rond Gaza-oorlog

Amerikaanse geheime documenten die eind november 2010 openbaar werden, toonden aan dat Israël voorafgaand aan de oorlog tegen Gaza, eind 2008-begin 2009, zowel Egypte als de Palestijnse Autoriteit (PA) op de hoogte had gebracht van zijn aanvalsplannen. De Israëli’s hadden hen tevens aangeboden de controle over het gebied over te nemen nadat de radicale Hamasbeweging verslagen zou zijn. Het idee was overgebracht door minister van Defensie Ehoed Barak aan de toenmalige plaatsvervangend ambassadeur van de VS, Luis Moreno. De laatste maakte daar melding van in een telegram uit juni 2009. Zowel Egypte als de PA reageerden afwijzend. Ook de Britse geheime dienst, die tevens contacten onderhield met die van de PA, was van het Israëlische voornemen op de hoogte gesteld. Bij de oorlog tegen Gaza, die Israël begon om raketbeschietingen vanuit het gebied te beëindigen, vielen destijds dertien Israëlische doden, van wie tien soldaten. Aan Palestijnse kant kwamen rond de veertienhonderd mensen om, merendeels burgerslachtoffers.

Bombardement Syrische kernreactor

Uit een publicatie in het Israëlische dagblad Yediot Ahronot bleek op 24 december 2010 dat de vermoedens dat Israël verantwoordelijk was voor de luchtaanval in 2007 op een Syrische kernreactor, op waarheid berustten. Syrië had het bestaan van de reactor altijd ontkend, maar daarover rezen sterke twijfels toen de VS foto’s van het object naar buiten brachten. Dat vertoonde overeenkomsten met een kernreactor in Noord-Korea, die gebruikt zou worden om plutonium te maken voor kernwapens.

In de gelekte stukken uit 2008 werd de toenmalige minister van Buitenlandse Zaken Condoleezza Rice geciteerd. Daaruit werd duidelijk dat Israël en de VS van tevoren hadden overlegd over een eventueel bombardement:

‘We bespraken de opties met de Israëli's, maar Israël nam uiteindelijk zelf de beslissing om de reactor te vernietigen. Deze beslissing werd door Israël alleen genomen. Ze vroegen ons niet om toestemming. Desalniettemin begrijpen we Israëls beslissing’, aldus de voormalige minister.

Verregaande concessies Palestijnen

Uit andere Wikileaks-bronnen, waarover de Arabische nieuwszender Al-Jazeera en het Britse dagblad The Guardian konden beschikken, bleek in januari 2011 dat de PA bereid was geweest tot vergaande concessies in de vredesonderhandelingen met Israël. Zij wilde zich in 2008 neerleggen bij het bestaan van bijna alle illegale, Israëlische nederzettingen in en rond Jeruzalem. Alleen voor de nederzetting Har Homa maakte zij een uitzondering. Daarnaast was zij bereid de Tempelberg, voor zowel joden als moslims een heilige plaats, tijdelijk onder controle te stellen van een commissie bestaande uit vertegenwoordigers van Egypte, Israël, Jordanië, de Palestijnen, Saoedi-Arabië en de VS. Ook had de PA de eis voor terugkeer naar door Israël bezet gebied van alle ongeveer vijf miljoen Palestijnse (afstammelingen van) vluchtelingen, in meerderheid wonend in Jordanië, laten vallen en beperkte ze zich tot honderdduizend van hen. Dat waren degenen die waren weggevlucht na de oprichting van de staat Israël in 1948. Israël had de Palestijnse concessies, hoe vergaand ook, afgewezen.

Een grootschalige oorlog?

Het Israëlische leger zou zich voorbereiden op een grootschalige oorlog in het Midden-Oosten, waarschijnlijk tegen Hamas in de Gazastrook of tegen Hezbollah in Libanon. Dat viel op te maken uit een document van 15 november 2009.
Het Noorse dagblad Aftenposten publiceerde op 30 januari 2011 een verhaal dat was gebaseerd op een verslag van de Amerikaanse ambassade in Tel Aviv over een onderhoud met de Israëlische stafchef Gabi Ashkenazi. ‘Ik bereid het Israëlische leger voor op een grootschalige oorlog, omdat het gemakkelijker is om terug te schakelen naar een kleinere operatie, dan om het tegenovergestelde te doen. (…) De raketdreiging tegen Israël is serieuzer dan ooit. Daarom legt Israël zoveel nadruk op verdediging tegen raketten.’

Maximale druk op Gaza-economie

Aftenposten meldde tenslotte op 5 januari 2011 dat Israëlische functionarissen eind 2008 diplomaten van de Amerikaanse ambassade meerdere malen hadden laten weten de druk op de Gazastrook maximaal te willen opvoeren. Israël zou zich voornemen om ‘de economie van Gaza op de rand van ineenstorting te houden zonder deze helemaal over de rand te duwen.’