Vazov’s Under the Yoke en de onafhankelijkheid van Bulgarije

Under the Yoke van Ivan Vazov is de beroemdste Bulgaarse historische roman. Het is het verhaal van de bloedige, mislukte Bulgaarse opstand van april-mei 1876, toen Bulgaarse patriotten probeerden het land te bevrijden van 500 jaar Ottomaanse onderdrukking. Het werk verhaalt de voorbereidingen van de opstand in een van de deelnemende gebieden, de opstand zelf en wordt doorsneden door uitgebreide schilderingen van het Bulgaarse traditionele leven, en een wat melodramatische liefdesgeschiedenis. Na 500 jaar onderdrukking door het Ottomaanse Rijk snakt het Bulgaarse volk, althans het goed opgeleide deel, naar verandering, die het hoopt te realiseren in een eigen staat. Het grootste deel van de bevolking wil slechts een eigen staat, zonder veel verandering. De rust in de steden en dorpen is dan ook slechts schijn, onder de oppervlakte broeit het. De mensen zijn ongemerkt bezig met de voorbereidingen voor een opstand. Hun enthousiasme is groot – zolang de echte opstand nog niet is uitgebroken. De lokale leider en coördinator in Under the Yoke is Ivan Kralich, een onverschrokken Bulgaarse patriot, later in het boek meestal aangeduid als Boicho Ognyanov of met de bijnaam “De Graaf”.

Als de opstand eenmaal uitbreekt in april 1876, blijkt al snel het primitieve karakter ervan. Het enthousiasme van de opstandelingen kan het gebrek aan een goede organisatie en de slechte bewapening niet compenseren. Wanhoop en wanorde slaan al gauw toe. De Turken slagen er betrekkelijk eenvoudig in de opstand neer te slaan. Hierbij gebruiken zij excessief veel geweld, vele duizenden Bulgaren worden afgeslacht.

Hoewel het boek hier in een negatieve toonzetting lijkt te eindigen, is de boodschap er toch een van hoop en optimisme. Dat komt omdat elke Bulgaar het vervolg kent. Het brute Turkse optreden roept in de rest van Europa en de Amerika grote weerstand op en is voor Rusland reden in te grijpen. Hoewel de opstand zelf mislukt, wordt het oorspronkelijke doel toch bereikt: de bevrijding van Bulgarije van het Ottomaanse juk.

Ivan Vazov

De schrijver van Under the Yoke, Ivan Minchov Vazov, werd in 1850 geboren in Sopot, een stad in de Rozenvallei in Bulgarije. In die tijd maakte Bulgarije nog deel uit van het Ottomaanse Rijk. De jaren waarin Vazov als mens werd gevormd, bracht hij door onder het Ottomaanse juk.


In zijn jonge jaren al ‘bekeerde’ Vazov zich tot de literatuur. Hij raakte bekend met Hristo Botev, een beroemd Bulgaars revolutionair en dichter (1848-1876). Botev verzette zich tegen de Ottomaanse overheersing van Bulgarije en tegen de collaborerende rijke Bulgaarse bovenlaag. Hij bracht vele jaren door in ballingschap in Rusland en Roemenië. In Roemenië – toentertijd hét oord van ballingschap voor Bulgaren – raakte hij bevriend met Vasil Levski, de leider van het Bulgaarse verzet in het begin van de jaren zeventig van de 19e eeuw. Levski werd in 1873 door de Turken geëxecuteerd, waardoor de ontwikkeling van de revolutionaire beweging enige jaren in de tijd werd teruggeworpen. Vazov modelleerde de hoofdpersoon van Under the Yoke, Ivan Kralich (Boicho Ognyanov), naar het voorbeeld van Levski.

Vazov sloot zich in 1874 aan bij het Bulgaarse verzet tegen het Ottomaanse Rijk. Hij werd lid van het revolutionaire comité in Sopot. Met de mislukking van de opstand van 1876 ontvluchtte hij het land en hij vestigde zich weer in Roemenië.

De Bulgaarse onafhankelijkheid van 1878, een gevolg van de Russisch-Turkse oorlog, bracht Vazov weer terug naar zijn vaderland. Met de vervolging van de Rusland-gezinde politieke facties zag Vazov zich in 1886 weer in ballingschap gedwongen, ditmaal naar Odessa. Hier voltooide hij in 1888 Under the Yoke, zoals hij zelf ooit schreef om het beeld van zijn land te kunnen vasthouden. In 1889 keerde hij terug naar Bulgarije, naar Sofia. Hier wijdde hij zich vrijwel uitsluitend aan de literatuur. Ook als minister van onderwijs zette hij zijn stempel op het (culturele) leven van zijn land. Bij zijn dood in 1921 gold Vazov al als Bulgarijes nationale dichter.

Under the Yoke is in de loop der tijd vertaal in meer dan 30 talen, een eerste Engelse vertaling verscheen reeds in 1893. De Engelse vertaling van 1955 is in 2005 in bewerkte vorm en voorzien van een nieuw voorwoord opnieuw uitgegeven.

Erkenning als volk

De opkomst van het Bulgaarse nationalisme en het streven zich te ontworstelen aan het Turkse juk was nauw verbonden met het opnieuw verwerven van de onafhankelijkheid van de Bulgaarse kerk in 1870. De kerk en het geloof, als onderdeel van het Bulgaarse wezen, spelen een belangrijke rol in Vazov’s boek en daarom wordt hieronder kort ingegaan op het ontstaan van een onafhankelijke Bulgaarse kerk.

Voor 1870 erkende de Ottomaanse overheid slechts één christelijke kerkelijke gemeenschap in het rijk, namelijk de Oosters Orthodoxe Kerk. Aan het hoofd hiervan stond de Griekse patriarch van Constantinopel (Istanbul). Voor de Ottomaanse overheid vormden alle orthodox christelijke volken op de Balkan – Bulgaren, Grieken, Roemenen, Serven, enz. – één enkele eenheid, vallend onder de Griekse patriarch. Deze benoemde Griekse bisschoppen en dit betekende dat de kerktaal Grieks was; de lokale talen en dialecten speelden in het kerkleven geen officiële rol.

Het Grieks speelde ook een belangrijke rol in andere dan religieuze aangelegenheden, zoals in het onderwijs. De (geletterde) Bulgaarse bevolking stond onder grote druk van culturele assimilatie.

Voor velen was dit een onverdraaglijke gedachte die zich in de tweede helft van de 19e eeuw vertaalde in een strijd voor een onafhankelijke Bulgaarse kerk. De Bulgaren behaalden op dit vlak een grote overwinning in 1870. Toen werd het Bulgaarse volk erkend als een afzonderlijk christelijk volk binnen het Ottomaanse Rijk (het onafhankelijke Bulgaarse Exarchaat). Met deze erkenning op zak gingen met name Bulgaarse jongeren op zoek naar verdergaande zelfbeschikking en zelfs onafhankelijkheid: zij gingen zich voorbereiden op een gewapende strijd voor politieke onafhankelijkheid. Het einde van deze voorbereidende fase vormt de setting van het eerste deel van Under the Yoke.

Nationalisme

Het Ottomaanse Rijk was een klassiek voorbeeld van een multi-etnische staat, waar de bevolking tot vele etnische groepen behoorde en waar dan ook veel verschillende talen werden gesproken. In heel Europa was in de 19e eeuw het idee van de natie-staat opgekomen, waarin volkeren streefden naar een eigen staat op basis van nationale eenheid. Dat hierbij nogal eens economische, sociale en culturele identiteiten ruim werden geïnterpreteerd om “het eigen volk te definiëren”, doet weinig af aan de kracht die sommige nationale bewegingen ontwikkelden. Ook een groot deel van de Bulgaarse elite was in de greep geraakt van het nationalisme, waarin het bovendien werd gesterkt door de politieke onderdrukking door de Ottomanen.

De elite die zich aangetrokken voelde tot het nationalisme bestond uit relatief rijke stadsbewoners die hun geld in de handel verdienden en die een vormende rol hadden gespeeld in het culturele leven in de 19e eeuw (chorbadji). In Under the Yoke is Marko Ivanov (Bai Marko) de vertegenwoordiger van deze klasse. Er wordt aangenomen dat Vazov deze persoon heeft gemodelleerd naar zijn eigen vader.

Een andere belangrijke reden voor de gebeurtenissen in de jaren zeventig van de 19e eeuw in Bulgarije waren de grote problemen die het Ottomaanse Rijk had, zowel intern als extern. Het land leek af te koersen op een bankroet. Een van de maatregelen die de autoriteiten namen, was het verhogen van de belastingen voor niet-moslims (1875). Deze maatregel verscherpte de tegenstellingen tussen christenen en moslims en vormde een van de redenen voor een opstand in buurland Herzegovina en voor de zogeheten Stara Zagora-revolte in centraal Bulgarije. De wijze waarop de Ottomanen omgingen met de opstanden, toonde de nationalisten de zwakte van het Ottomaanse bestuur. De tijd leek rijp de overheersing van zich af te werpen. De wreedheden die de Ottomanen begingen, deden bovendien hun aanzien in de buitenwereld geen goed.

De opstand van 1876

Vanaf november 1875 werden er voorbereidingen getroffen voor een grote opstand. Bulgarije was daartoe verdeeld in vijf – later vier – revolutionaire districten. Het vierde district, met Panagyurishte als centrum, is het district dat in Under the Yoke centraal staat.

De opstandelingen verzamelden wapens en munitie en zij maakten zelfs primitieve kanonnen uit de stammen van kersenbomen. Op de door de revolutionaire leiding afgesproken datum begon de opstand, maar niet overal op dezelfde schaal en in de afgesproken intensiteit. Zo’n 1.000 moslims werden afgeslacht en velen werden uit hun huizen verdreven.

De Turken grepen hard in met het reguliere leger en met de gevreesde bashi-bazouks (başıbozuk; ongeregelde troepen), vaak op aanwijzing van lokale verraders. Eind april 1876 werden de eerste opstandige steden aangevallen; half mei, ettelijke massaslachtingen later, was de opstand volledig neergeslagen.

Een laatste stuiptrekking van het verzet was Hristo Botev’s poging om met een groep politieke emigranten uit Roemenië de opstandelingen te hulp te komen. De groep werd verjaagd, Botev kwam om het leven.

Rol van Rusland

De invloed van Rusland in de Bulgaarse gebieden was vrij groot. De orthodoxe christenen in het Ottomaanse Rijk vielen toentertijd onder de bescherming van Rusland (Het Ottomaanse rijk in de 19e eeuw: toenemende westerse invloed). Op grond van een verdrag uit 1774 had Rusland het recht in Ottomaanse zaken te interveniëren om de orthodoxe gemeenschappen te beschermen. Dit was in 1876 duidelijk niet gebeurd.

De wrede represailles van de Ottomanen werden in Europa en Amerika met afschuw bekeken. Engeland, dat geen belang had bij een verdere verzwakking van het Ottomaanse Rijk, deed niets. Rusland rook echter zijn kans om zijn doelstellingen met betrekking tot het Ottomaanse Rijk eindelijk vorm te geven. Onder Russische druk vond de conferentie van Constantinopel plaats (december 1876 - januari 1877) waarbij Rusland, Engeland, Frankrijk, Oostenrijk-Hongarije, Duitsland en Italië een oplossing zochten voor wat de Bulgaarse Kwestie was gaan heten.

Het resultaat was dat er een Bulgaarse staat in het leven werd geroepen die een duidelijk compromis was tussen de Britse wensen (een niet al te grote en sterke staat om de Britse belangen op de Balkan en met betrekking tot het Ottomaanse Rijk niet in gevaar te brengen) en die van Rusland: Zuid-Macedonië en Thracië zouden geen deel van de staat uitmaken en Bulgarije zou geen toegang krijgen tot de Egeïsche Zee.

Toen het plan op het laatste moment door de Ottomanen werd verworpen – met geheime Britse steun – zag Rusland geen andere mogelijkheid dan het Ottomaanse Rijk de oorlog te verklaren (april 1877). Zijn geloofwaardigheid was nu immers in het geding. Nadat de Russen de Ottomanen in de slag bij de Shipka-pas hadden verslagen, hadden zij begin 1878 vrijwel alle Bulgaarse gebieden in handen en waren zij in een positie de Ottomaanse sultan het Verdrag van San Stefano op te leggen. Er zou alsnog een Bulgaarse staat komen bestaande uit vrijwel alle gebieden waar Bulgaren woonden.

De andere Europese grootmachten konden zich niet vinden in het Verdrag van San Stefano. Een grote pro-Russische staat op de Balkan achtten zij voor hun eigen belangen te gevaarlijk. Onder aanvoering van Duitsland en Engeland werd op het Congres van Berlijn (1878) de omvang van de voorgestelde Bulgaarse staat teruggedraaid: Thracië en Macedonië bleven Ottomaans, andere delen werden toegekend aan Roemenië en Servië. Dit hele congres was er hoe dan ook op gericht de Russische ambities in te perken.

Bulgaars vorstendom

Zodoende werd het Vorstendom Bulgarije gecreëerd, gelegen tussen de Donau en de Stara Planina (Balkan-gebergte). De staat kwam onder nominale Ottomaanse zeggenschap, maar de leider zou worden gekozen door Bulgaarse notabelen en worden goedgekeurd door de westerse mogendheden. Als eerste vorst werd prins Alexander van Battenberg gekozen, een neef van tsaar Alexander II.

In het gebied ten zuiden van het nieuwe vorstendom, tussen de Stara Planina en het Rodopen-gebergte, werd de autonome Ottomaanse provincie Oost-Roemelië gesticht, met als hoofdstad Plovdiv. De christelijke gouverneur werd door de Ottomaanse sultan benoemd, ook met goedkeuring van de westerse mogendheden.

Archetypische personages

Under the Yoke speelt zich grotendeels af in het rustige Byala Cherkva (Witte Kerk, waarvoor Vazov’s geboorteplaats Sopot model stond) en de omliggende dorpen. Met de komst van de revolutionair Ivan Kralich (Boicho Ognyanov), als politiek gevangene ontsnapt uit de gevangenis van Diyerbakir in Oost-Turkije, gaat het gebied zich onder zijn aanvoering op de opstand voorbereiden. Belangrijke steun krijgt Kralich hierbij van onder meer dokter Sokolov.

Onder Ognyanov’s volgelingen bevinden zich gewone mensen, boeren die zich onvoorwaardelijk achter de opstandelingen scharen, maar ook mensen van gegoede huize. Het gedeelde ideaal is dat van de bevrijding van het geliefde moederland.

De vijand van de opstandelingen is niet alleen ‘de Turk’. Ook enkele lokale Bulgaren staan tegenover de opstandelingen, natuurlijk vooral mensen die nogal wat te verliezen hebben als de Turken zich uit Bulgarije terugtrekken. In dit opzicht is de thematiek van het boek tamelijk universeel te noemen.

Het boek kent een aantal archetypische figuren, zoals aan de ene kant van het spectrum de nobele opstandelingenleider (Ognyanov) en aan de andere kant de verfoeilijke Turken-liefhebber en collaborateur (Stefchov). De meeste personen komen echter in heldere kleuren tot ontwikkeling. Dit heeft niet alleen met Vazov’s talent te maken, maar ook omdat hij de meeste personages vermoedelijk ontleende aan mensen die hij zelf had gekend.

Onderwijs

Een van de belangrijke thema’s van de roman is onderwijs. Dit wordt onder andere gepersonifieerd in Marko, een man die zelf geen opleiding heeft genoten, maar wiens steun voor scholing én de revolutie als voorbeeld moeten dienen voor het volk. De auteur hoopt ongetwijfeld dat zijn lezers het voorbeeld van Marko zullen volgen.

Scholing komt directer tot uiting in de openlijke activiteit van Ognyanov als onderwijzer in Byala Cherkva. En ook Rada (Radka), een van de vrouwelijke hoofdpersonen, is onderwijzeres. Tussen Ognyanov en Rada laat Vazov een vrij dunne, clichématige onmogelijke liefde opbloeien.

Revolutie?

Aan de ene kant schrijft Vazov met liefde over de Bulgaarse cultuur en tradities, aan de andere kant roept hij op tot revolutie. Dit blijkt in de loop van het verhaal geen echte tegenstelling te zijn. De revolutie van Vazov is beperkt tot een wisseling van machthebbers; als er al sprake is van een echte revolutie, is dit slechts een ‘nationale revolutie’. De Turken moeten weg, de Bulgaren moeten zichzelf besturen, meer niet. De revolutie is niet radicaal, in de zin dat behalve bevrijding er onder meer ook sprake moet zijn van verbetering van de sociale positie van de lagere klassen.

Zo laat Vazov een van belangrijke bijpersonen, Kandov, tegen Ognyanov zeggen: “Je benoemt nieuwe machthebbers die de oude machthebbers moeten vervangen. Omdat je de Sheikh-ul-Islam niet wilt, omarm je een priester die de naam Exarch draagt, met andere woorden, je vervangt tirannen door despoten. Je dringt de mensen bevelhebbers op en verwoest elk idee van gelijkheid … maak het een strijd niet alleen tegen Turkse onderdrukking, maar ook voor de overwinning van hedendaagse principes …”

De reactie van Ognyanov, de puur Bulgaarse held van het verhaal, is duidelijk die van Vazov zelf: “Onder zo’n banier zul je alleen staan, de mensen zouden het niet begrijpen. Er is slechts één redelijk en mogelijk doel dat we hun voor ogen kunnen stellen: het afwerpen van het Turkse juk.”

Onvoorwaardelijke trouw

Trouw is een van de kwaliteiten die Vazov hogelijk lijkt te waarderen. Ognyanov, Sokolov en Rada zijn volledig en tot het bittere eind trouw aan de Bulgaarse zaak: aan het eind van het boek kiezen zij er vrijwillig voor voor de goede zaak te sterven.

Ook omgekeerd is dit zichtbaar. Als Ognyanov een volledig ongefundeerd idee heeft van ontrouw van Rada, wijst hij haar minachtend af. Aan het eind van het verhaal zijn zij weer verzoend, net op tijd om samen te sterven voor een vrij Bulgarije.

Gezien de opvattingen van Vazov en zijn eigen persoonlijke ervaringen is het niet meer dan logisch dat de Turken worden neergezet als domme, incompetente en wrede personen. Zij kunnen alleen ‘functioneren’ op basis van informatie van lokale verraders zoals Stefchov.

Door Vazov’s nadruk op opleiding en trouw wordt de Bulgaarse lezer voorgehouden hoe te handelen. Ze hebben te lang onder het Ottomaanse juk gezucht en zijn daardoor vergeten wat goed en Bulgaars is. Ognyanov is een ware Bulgaar gebleven, in het geheel niet aangetast door de Turkse overheersing; daarom zijn zijn overtuigingen zo puur. Hij heeft vloeiend Turks leren spreken om te kunnen overleven (waarmee kennis van het Turks als een goede eigenschap wordt gezien), terwijl Merdevendjiev, een docent Turks, slechts Turks heeft geleerd uit liefde voor de taal (deze Merdevendjiev wordt negatief afgeschilderd).

Waardering

Het verhaal van Under the Yoke is eenvoudig, daarvoor zijn de ruim 450 pagina’s wat veel. Maar het is zeker onderhoudend en vaak ook spannend, hoewel wendingen in het verhaal meestal niet moeilijk te voorspellen zijn. De omvang van het boek is vooral ook toe te schrijven aan het feit dat het patriottische enthousiasme voor de opstand wordt beschreven tegen de achtergrond van het alledaagse leven. Hier besteedt Vazov veel aandacht aan, zodat de roman meer is dan een beschrijving van een zeer belangrijk stuk van de Bulgaarse geschiedenis, maar ook een beschrijving van de Bulgaarse culturele identiteit en zaken die daar volgens hem deel van moeten uitmaken. En dan zijn de ettelijke clichés Vazov vergeven.

Boekgegevens

Ivan Vazov: Under the Yoke.
Vertaald door Marguerite Alexieva & Theodora Atanassova.
Sofia: Pax Publishing, 2005

Deze editie is voorzien van een informatieve inleiding van Bogdan Atanasov (2005) en van de nuttige inleidingen bij de edities van 1955 (Marco Mincoff) en 1960 (Peter Dinekov). Als extra dienst aan de niet-Bulgaarse lezer doen een personenlijst en een begrippenlijst goede diensten.