Israëls afscheidingsmuur rond de westoever van de Jordaan

Om een eind te maken aan Palestijnse zelfmoordaanslagen startte de Israëlische overheid in 2002 de aanleg van een afscheiding tussen de bezette Westoever en Israël. Voor de aanleg is weer veel Palestijns land onteigend. Door de loop van de afscheiding worden vele duizenden Palestijnen verder in hun bewegingsvrijheid belemmerd. De afscheiding staat gelijk aan een collectieve straf en is een schending van de mensenrechten en van het internationale recht. De afscheiding bestaat uit hekken en prikkeldraad, brede en diepe greppels, paden en wegen voor patrouilles, wachttorens en camera’s. Op veel plaatsen worden in plaats van hekken betonnen platen gebruikt, tussen zes en acht meter hoog. De gemiddelde breedte van de afscheiding is zo’n zestig meter en de totale lengte zal ongeveer tussen de zeshonderd en zevenhonderd kilometer bedragen.

Muur of hek?

Het woord waarmee de afscheiding wordt aangeduid, maakt vaak duidelijk hoe de spreker of schrijver erover denkt. Tegenstanders spreken vaak van een ‘muur’ (bijvoorbeeld van een ‘afscheidingsmuur’ of ‘apartheidsmuur’), hoewel dus ook grote delen uit hekwerk zijn opgetrokken; voorstanders spreken van een ‘hek’ (daaraan vaak toevoegend dat een ‘muur’ de zaken zwarter voorstelt dan een ‘hek’).

In het Arabisch wordt het woord ‘jidaar’ gebruikt, dat gewoon ‘muur’ betekent (jidaar al-fasl: de afscheidingsmuur). In het Hebreeuws wordt een woord van dezelfde stam gebruikt, namelijk ‘geder’, dat echter in de eerste plaats ‘hek’ betekent (geder hafrada: afscheidingshek). Wie ook de afscheiding als eerste in zijn taal benoemde, het is goed mogelijk dat de tegenpartij dat woord heeft overgenomen in zíjn taal inclusief de afwijkende betekenis en gevoelswaarde. En via vertalingen in andere talen zijn ‘muur’ en ‘hek’ ideologische termen geworden. De effecten op de lokale bewoners zijn er niet anders door.

Landonteigening

De afscheidingsmuur lijkt niet alleen bedoeld om de Westoever van Israël – dat wil zeggen, Israël binnen de grenzen die golden tot 1967, de zogenoemde Groene Lijn – af te scheiden. Het gevaarte loopt namelijk niet op de Groene Lijn, hij loopt er altijd langs, en wel altijd op het gebied van de Westoever, een minimale uitzondering daargelaten. Soms loopt de muur op korte afstand van de Groene Lijn, maar op een aantal punten, zoals in het noorden, ter hoogte van Nabloes en ten westen van Jeruzalem loopt hij diep op de Westoever, tot wel 20 kilometer.

Zo blijkt de muur een extra instrument in handen van de Israëlische bezetter om Palestijns land te onteigenen. In eerste instantie voor de aanleg van de muur, de wachttorens en de (patrouille)wegen.

Enclaves

Een ander, vermoedelijk gepland, effect is het creëren van enclaves. Grote stukken Palestijns land blijken tussen de muur en de Groene Lijn te liggen. Het gaat hierbij vaak om landbouwgrond dat de boeren nauwelijks nog kunnen bereiken, zodat zij een groot deel van hun bron van inkomsten hebben verloren. De enkele toegangspoorten zijn namelijk slechts zeer beperkt geopend, geheel naar willekeur van het Israëlische leger. Dit is ook een groot probleem voor de Palestijnen die nog wel in Israël mogen werken.

Een dorp als Bil’in, ten westen van Ramalla, verloor op deze wijze meer dan de helft van zijn land. Recent hebben de bewoners enig succes geboekt bij de rechter, maar lang niet het hele verlies wordt goedgemaakt.

Door het vaak grillige verloop van de muur zijn er ook semi-enclaves ontstaan op de Westoever zelf. Sommige gemeenschappen zijn vrijwel geheel afgesneden van hun achterland. Zo is de Palestijnse stad Qalqilya bijna geheel omringd door de muur. Alleen via twee controleposten aan de oostkant kunnen de bewoners de stad verlaten of binnenkomen. Qalqilya heeft geen doorlaatposten aan de westkant. Degenen die in Israël moeten (mogen) zijn, kunnen daar nauwelijks nog komen, of alleen via een heel lange omweg.

Economische verwurging

Enerzijds wordt het duizenden boeren in de buurt van de muur dus moeilijk zo niet onmogelijk gemaakt hun land te bewerken, anderzijds wordt hun de weg naar de markt om hun producten te verkopen moeilijk gemaakt. Als zij hun ‘enclave’ al kunnen verlaten, worden zij vervolgens geconfronteerd met de al jaren ‘gewone’ beperkende maatregelen in de vorm van wegversperringen, uitgaansverboden, enz.

En het gevaar dat altijd dreigt is dat, als land drie jaar niet wordt bewerkt, het voor de Israëlische autoriteiten een fluitje van een cent is om het formeel te onteigenen.

Behalve de economische effecten, waardoor zo’n 100.000 mensen worden getroffen, heeft de muur natuurlijk ook op andere gebieden nadelige gevolgen, zoals onderwijs en medische zorg.

Muur voor de veiligheid

De loop van de muur maakt het heel moeilijk te geloven dat Israël de muur geheel en al in het licht van zijn veiligheid heeft opgericht en dat die dus niet permanent is. Het was en is de bedoeling zoveel mogelijk van de illegale nederzettingen ten westen van de muur te hebben, daarmee nogmaals duidelijk makend dat het de Groene Lijn nooit als grens heeft willen accepteren.

Op de lange termijn lijkt de oprichting van de muur ook niet de beste oplossing om Israëls veiligheid te garanderen. Andere maatregelen zouden minder schadelijk geweest zijn en op den duur vermoedelijk effectiever – met de muur geeft Israël duidelijk aan niets met de Palestijnen te maken te willen hebben en geen vrede met hun te willen sluiten, zolang dat het ‘gevaar’ van een tweestatenoplossing in zich herbergt. Voor zover nog mogelijk heeft het hiermee veel nieuwe wrok gecreëerd.

Dat het aantal zelfmoordaanslagen sinds de oprichting van de muur vrijwel tot nul is gedaald, is geen sluitend bewijs voor de effectiviteit ervan. Een rapport van de Israëlische rekenkamer uit 2002 kwam tot de conclusie dat de meeste Palestijnen die aanslagen tegen en in Israël pleegden, de Groene Lijn waren overgestoken via een van de vele checkpoints en niet via de open gebieden daartussen. Hiermee werd slecht functioneren van de checkpoints blootgelegd, waarvoor dus de Palestijnen op de Westoever opdraaien en niet degenen die die checkpoints bedienen.