Een dag stembureaulid: hoe het zit

Het stembureau zorgt tijdens verkiezingen voor een goed verloop van het stemmen en een correcte telling van de uitgebrachte stemmen. Hoe verloopt een dag op het stembureau en wat is rol daarbij van de verschillende stembureauleden? Dit artikel biedt een kijkje achter de schermen.

Benoeming

Burgers kunnen zich bij hun gemeente beschikbaar stellen als stembureaulid; vaak doen zij dat na een oproep hiervoor. Wil de gemeente van hun diensten gebruik maken, dan ontvangen de toekomstige stembureauleden het verzoek hun benoeming voor het desbetreffende stembureau op de verkiezingsdag te aanvaarden. Stembureauleden ontvangen hier in veel gevallen een vergoeding voor.

Een stembureau telt minimaal drie stembureauleden: een voorzitter, die geassisteerd wordt door in elk geval een tweede en een derde lid. Om de taken van het stembureau te verlichten, kunnen extra – plaatsvervangende leden – worden benoemd. Bij het handmatig tellen van de stemmen kunnen dit extra tellers zijn, die na sluiting van het stembureau assisteren bij het tellen van de uitgebrachte stemmen. Een stembureau bestaat uit maximaal zeven leden: de voorzitter en zes overige leden.

Voorbereiding op de verkiezingen

In veel gemeenten draagt het bureau verkiezingen zorg voor het organiseren van de verkiezingen. Ruim voor de verkiezingsdatum stellen zij de stembureauleden in staat zich voor te bereiden op de verkiezingsdag. Dit kan door hen uit te nodigen voor een instructiebijeenkomst op het gemeentehuis, door het verstrekken van een schriftelijke instructie, het uitreiken van een instructie-cd of door hen in staat te stellen in te loggen op een interactieve website. De toekomstige stembureauleden worden geacht zich zo vertrouwd te maken met het verkiezingsproces.

7.00 – 7.30 uur: inrichten van het stembureau

Op de verkiezingsdag melden de stembureauleden zich uiterlijk om 7.00 uur op het stembureau. Een van hen – meestal de voorzitter – heeft eerder op de ochtend op het gemeentehuis de benodigde materialen opgehaald.

De leden bekijken of de stemlocatie voor iedereen goed toegankelijk is. Aan de buitendeuren komt een bordje te hangen met de vermelding dat er in het gebouw een stemlokaal is; aanvullende bewegwijzering zorgt ervoor dat kiezers de stemplek kunnen vinden.

Stemhokjes
Dan begint het inrichten van het stemlokaal. Tafel en stemhokjes worden zo opgesteld dat zowel stembureauleden als kiezers goed zicht hebben op wat zich afspeelt in het stemlokaal en de stemhokjes. Daarbij wordt uiteraard rekening gehouden met het stemgeheim van de kiezers.

Staan de stemhokjes op hun plek, dan worden ze voorzien van een steminstructie en het rode potlood. Zonder dat rode potlood kan het stemlokaal niet worden geopend; stemmen die met een andere kleur worden uitgebracht zijn immers ongeldig!

De tafel
Er moet meer gebeuren voor de deuren om 7.30 uur open kunnen: eerst wordt geïnventariseerd of alle materialen voor een goed en eerlijk verloop van de verkiezingen aanwezig zijn.

Op de tafel van de stembureauleden ligt gedurende de verkiezingsdag een proces-verbaal, waarin het verloop van de verkiezingen wordt vastgelegd. Voor 7.30 uur moet de voorraad stembiljetten geteld zijn en in het proces-verbaal van de zitting worden genoteerd. Op tafel liggen de stembiljetten (op stapels van gelijke aantallen) klaar. Verder liggen er een voorbeeld van een stempas en het register van ongeldige stempassen, een brochure met afbeeldingen van geldige identiteitsdocumenten en een exemplaar van de Kieswet en het Kiesbesluit.

De stembus
Is de stembus leeg? Dan gaat het slot erop en neemt de voorzitter de sleutel in bewaring. De stembus krijgt een plekje bij de tafel, zodat de stembureauleden er goed op kunnen toezien dat ingevulde stembiljetten ook echt in de stembus terecht komen.

7.30 uur – 21.00 uur: het stembureau is geopend

Zijn er ten minste drie stembureauleden aanwezig en zijn alle materialen gecontroleerd? Dan kan het stembureau op tijd worden geopend. Zijn er minder dan drie stembureauleden, dan kan de voorzitter één van de aanwezige kiezers vragen tijdelijk als lid op te treden, zodat er toch kan worden gestemd. Is niemand daartoe bereid, dan blijft het stembureau vooralsnog gesloten, totdat het derde stembureaulid zich heeft gemeld. Tot die tijd worden de kiezers naar het dichtstbijzijnde stembureau doorverwezen.

Mochten zich onverwachte problemen voordoen, dan schorst het stembureau de zitting: het stemlokaal wordt dan tijdelijk gesloten. Dit kan bijvoorbeeld zijn omdat de voorraad stembiljetten op is of in het geval van ordeverstoring op het stembureau. Bij schorsing worden de aanwezige kiezers naar een ander stembureau doorverwezen. Op de deur van de stemlocatie komt een briefje te hangen met de melding dat de zitting geschorst is. De gemeentelijke contactpersoon wordt telefonisch op de hoogte gebracht van de schorsing en de stembus wordt verzegeld. Bovendien worden de ongebruikte en onbruikbaar gemaakte stembiljetten, de stempassen en volmachten apart van elkaar in een enveloppe verpakt, die daarna verzegeld wordt. In het proces-verbaal wordt het tijdstip van de schorsing genoteerd.

Taken van en taakverdeling binnen het stembureau

De stembureauleden zorgen voor een goed verloop van het stemmen op het stembureau. De voorzitter heeft de verantwoordelijkheid voor wat er in het stemlokaal gebeurt en het invullen van het proces-verbaal van de zitting van het stembureau. Daarbij wordt hij of zij geassisteerd door de overige stembureauleden. Wanneer de stembureauleden een beslissing moeten nemen, is de stem van de voorzitter doorslaggevend. Als de voorzitter – al dan niet tijdelijk – afwezig is, neemt één van de andere leden de voorzittersfunctie over.


De stembureauleden kunnen in de loop van de dag met elkaar van taak wisselen. Wanneer zij met meer dan drie zijn, kunnen zij elkaar voor een pauze aflossen. Hun namen en de tijdstippen van hun aan- en afwezigheid worden vermeld in het proces-verbaal.

In veel gemeenten wordt de opkomst tussentijds gepeild. De voorzitter geeft in dat geval rond 11 uur ’s morgens en 3 uur ’s middags telefonisch door hoeveel kiezers hun stem hebben uitgebracht. Na sluiting van het stembureau tellen de stembureauleden de uitgebrachte stemmen en zorgen zij ervoor dat alle verkiezingsmaterialen in goede staat aan de gemeente worden overgedragen.

Het stemmen

Kiezers mogen alleen stemmen met een geldig identiteitsbewijs (bij de verkiezing van de leden van de Tweede Kamer der Staten-Generaal op 9 juni 2010 niet langer dan vijf jaar verlopen) en een geldige stem- of kiezerspas.. Zij geven beide documenten aan de voorzitter, die controleert of de gegevens ervan overeenkomen, of ze inderdaad bij de desbetreffende kiezer horen en of ze geldig zijn.

Is alles in orde, dan noemt de voorzitter het nummer van de stempas. Het tweede stembureaulid controleert of dit in het uittreksel van ingetrokken stempassen voorkomt. Is dat niet het geval, dan krijgt de kiezer van de voorzitter een stembiljet met – wanneer dat nodig is – uitleg over het invullen ervan. De kiezer kan nu in het stemhokje de stem van zijn keuze rood kleuren en daarna het biljet in de stembus stoppen. Het is in de meeste gevallen de taak van het derde stembureaulid erop toe te zien dat het stembiljet ook daadwerkelijk in de stembus belandt.


De voorzitter houdt in het proces-verbaal niet alleen bij hoeveel stembiljetten er tijdens de verkiezingsdag worden uitgereikt, maar ook hoeveel personen zich zonder geldig identiteitsbewijs of zonder stempas hebben gemeld. De aantallen ingenomen stempassen (zowel de geldige als de ongeldige) en onbruikbaar gemaakte stembiljetten (bijvoorbeeld na foute invulling of omdat de kiezer het biljet heeft teruggegeven) worden eveneens genoteerd. Ook de aantallen stembiljetten die kiezers niet in de stembus hebben gestoken, worden in het proces-verbaal vermeld.

Verder wordt bijgehouden hoeveel volmachtstemmen er zijn uitgebracht. Een kiezer mag namelijk tegelijk met zijn eigen stem ook maximaal twee volmachtstemmen uitbrengen. Dit kunnen onderhandse volmachten van andere stemgerechtigden uit dezelfde woonplaats zijn of, afhankelijk of van de verkiezingssoort, een schriftelijke – groene – volmacht, waarmee een gemachtigde overal in Nederland kan stemmen.

Eveneens afhankelijk van de verkiezingssoort kan op aanvraag een stempas omgezet worden in een kiezerspas, waarmee buiten de eigen woonplaats gestemd kan worden. Zowel de schriftelijke volmacht als de kiezerspas dienen enige tijd voor de verkiezingsdatum bij de eigen gemeente te worden aangevraagd.

Klachten en bezwaren, uitleg en hulp

Zijn er bezwaren van kiezers over de gang van zaken, dan worden die in het proces-verbaal genoteerd. Betreft het een klacht die tijdens de dag opgelost kan worden, dan neemt het stembureau hierover direct contact op met de contactpersoon van de gemeente. Acties en reacties van het stembureau op klachten worden ook in het proces-verbaal genoteerd.

Het stembureau ziet erop toe dat alleen kiezers met een lichamelijk handicap in het stemhokje hulp bij het uitbrengen van hun stem krijgen. Overige kiezers moeten – om beïnvloeding van hun stemgedrag te voorkomen – zelfstandig hun stem uitbrengen.
Mochten zij behoefte hebben aan uitleg over de stemprocedure, dan kan hun begeleider of een stembureaulid buiten het stemhokje uitleg geven over het invullen van het stembiljet.

Het spreekt voor zich dat stembureauleden op geen enkele wijze hun politieke voorkeur kenbaar maken. Ook zorgen zij dat er binnen het stembureau geen propaganda voor politieke partijen wordt gemaakt.

21.00 uur: het stembureau gaat sluiten

Om 21.00 uur sluit het stembureau. Kiezers die al in het stembureau of bij de ingang ervan zijn, worden nog in staat gesteld hun stem uit te brengen.

Kiezers kunnen het tellen van de stemmen in het stemlokaal bijwonen. Zij mogen zich niet met de telling zelf bezighouden, maar kunnen wel eventuele bezwaren tegen de gang van zaken kenbaar maken. Hun bezwaren worden opgenomen in het proces-verbaal. In sommige gemeenten krijgt het stembureau versterking van extra tellers. Voor het invullen van het proces-verbaal en het organiseren van de telling kan in dit stadium een daartoe speciaal geïnstrueerde ambtenaar worden ingezet.

Na het uitbrengen van de laatste stem mag de stembus niet direct worden geopend. Eerst berekent het stembureau het aantal kiezers. De gegevens worden op de daarvoor bestemde plek genoteerd in het proces-verbaal. De ongebruikte stembiljetten, de ingenomen ongeldige stem- en kiezerspassen en volmachten met het register van ongeldige stempassen, de overige stempassen en volmachten, de teruggeven en onbruikbaar gemaakte stembiljetten worden in aparte enveloppes verpakt, die daarna verzegeld worden.

De stemopneming: het tellen van de stemmen

Nu kan de stembus worden geopend en het tellen van de stemmen beginnen. Het aantal stembiljetten in de stembus moet overeenkomen met het totaal van de stempassen en volmachtbewijzen min de biljetten die niet in de stembus zijn beland. Is dit niet het geval, dan moet er opnieuw worden geteld. Om tellen en eventueel hertellen zo overzichtelijk mogelijk te laten verlopen, bundelen de stembureauleden de uitgebrachte stemmen in gelijke stapels.

Is de telling kloppend, dan worden de biljetten gesorteerd op blanco, ongeldig en op lijst. In eerste instantie worden per lijst twee stapels gemaakt: één met de stemmen die op de lijsttrekker zijn uitgebracht, één met de uitgebrachte voorkeursstemmen op de overige kandidaten. De telling van elke stapel worden doorgegeven aan de voorzitter, die alle uitkomsten bij elkaar optelt en controleert of het totaal klopt met het aantal stembiljetten.

Nu is de voorlopige uitslag per lijst bekend; de stemmen per lijst worden doorgegeven aan de gemeente. De gemeente stuurt de voorlopige uitslagen door naar de media, die hiermee uit de voeten kunnen voor hun prognoses over de verkiezingsuitslagen.

Klopt de uitkomst die de voorzitter berekend heeft, dan kan het turven en tellen van de voorkeursstemmen beginnen. Ook hier moet de uitkomst overeenstemmen met de aantallen van de vorige stappen.

Afronden

Als de telling kloppend is, wordt het proces-verbaal verder ingevuld en ondertekend door de stembureauleden. De stembiljetten worden ingepakt, met op de verzegelde pakketten vermelding van de aantallen per lijst, blanco of ongeldig.
De stemlocatie wordt afgesloten en de materialen worden door de voorzitter ingeleverd op het stadhuis, waar nog gecheckt wordt of de juiste procedure is gevolgd. Is alles in orde bevonden, dan zit de lange dag op het stembureau erop!

Meer informatie is te vinden op de website www.uheefthetvoorhetzeggen.nl.