Het Ottomaanse Rijk onder Bayezit II en Selim I (1481-1520)

Met de uitbreiding van het Ottomaanse Rijk naar het oosten kwam het steeds meer in de invloedsfeer van andere rijken te liggen: dat van de Egyptisch/Syrische Mameluken en Perzië onder de Safaviden-dynastie. De confrontatie met Perzië ontnam het Rijk de toegang tot zijn oorsprongsgebieden en de inlijving van de hartlanden van de Arabische wereld zouden een grote invloed hebben op de cultuur van het Ottomaanse Rijk. In dit zevende deel van een serie staat de verdere Ottomaanse gebiedsuitbreiding naar het oosten en in de Arabische wereld centraal. Na de verovering van Constantinopel in 1453 door Mehmet II en diens vele militaire campagnes was de regeerperiode van zijn zoon en opvolger Bayezit II (1481-1512) er een van relatieve rust. Bayezit besteedde ruim aandacht aan de binnenlandse problemen van het rijk. Vanaf 1500 wordt het rijk aan zijn oostgrens geconfronteerd met het sjiitische Safaviden-rijk (Perzië). Onder sultan Selim I (1512-1520) ‘gaat de grens dicht’ tussen het Ottomaanse Rijk en dat van de Safaviden. Selim brengt het Mamelukse rijk onder Ottomaanse heerschappij (Egypte, Syrië en delen van het Arabisch Schiereiland).

Bayezit II

Voordat Bayezit in 1481 de troon van het Ottomaanse Rijk kon bestijgen, moest hij afrekenen met zijn broer Cem. Deze had zich voor het karretje van paus Innocentius VIII laten spannen om de Turken uit Europa te verdrijven. Dit mislukte en Cem kwam in een Napolitaanse gevangenis aan een roemloos einde.

Onder de vrome Bayezit II maakte het rijk een zekere consolideringsfase door, ondanks oorlogen tegen Polen, Hongarije en hun Venetiaanse en pauselijke bondgenoten. Met de verovering van Oekraïense havensteden als Akkerman (Bilhorod-Dnistrovs’kyj, ten zuiden van Odessa) en Kilia (Kilija aan de Donaumonding) kregen de Ottomanen volledige controle over de scheepvaart in de Zwarte Zee. Deze was hierna nauwelijks nog toegankelijk voor vreemde schepen, waardoor de handel van de Noord-Europese machten in dit gebied flink te leiden had. De kustgebieden mochten alleen nog produceren voor de snel groeiende hoofdstad Constantinopel.

In de periode 1499-1503 verwierf het Ottomaanse Rijk nog enige gebieden in de Morea (Peloponnesos), Montenegro en langs de Adriatische Zee. Dit leverde de sultan enkele belangrijke steunpunten op voor zijn vloot in de Middellandse Zee.

Ondanks de oorlogen wordt de regeerperiode van Bayezit II gekenmerkt door veel aandacht voor de binnenlandse politiek van het rijk. Zo beperkte hij de macht en invloed van de devşirme-mannen, die onder Mehmet II juist een sterke positie hadden verworven. Hiermee kwam Bayezit enigszins tegemoet aan de grieven van het etnisch Turkse deel van de bevolking dat zich door de politiek van Mehmet achtergesteld had gevoeld. Door een aantal hervormingen verlichtte Bayezit bovendien de economie van het land, die onder grote druk was komen te staan als gevolg van de vele militaire campagnes van zijn vader.

Joodse en Arabische immigratie uit Spanje

Vanaf 1492 vestigden zich veel joden en Arabieren uit Spanje in het Ottomaanse Rijk. Zij waren op de vlucht voor of verdreven door de Inquisitie die onder Ferdinand II van Aragon en Isabella van Castilië was uitgebroken. Bayezit, die delen van zijn vloot had ingezet om de vluchtelingen te helpen, gaf opdracht hen met open armen te ontvangen, omdat hij inzag dat de vluchtelingen economisch en cultureel veel voor zijn rijk zouden kunnen betekenen.

De eerste vluchtelingen brachten alleen hun handelscontacten, vakmanschap en nieuwe ideeën mee, hun vermogen hadden zij in Spanje moeten achterlaten. Latere immigranten – vaak tot het christendom bekeerde joden – waren wel in staat delen van hun vermogen veilig te stellen.

De nieuwe immigranten vestigden zich voor een groot deel in Constantinopel en Saloniki – na de verovering van Constantinopel in 1453 had sultan Mehmet II in het kader van zijn herbevolkingsprogramma al veel joden naar de stad laten brengen, waar bovendien ook al veel christenen woonden uit het voormalige Byzantijnse Rijk.

De nieuwe Ottomaanse ingezetenen legden zich toe op verschillende ambachten, zoals de vervaardiging van wollen stoffen in Saloniki. Zij kregen zelfs de opdracht de stof voor de uniformen van de Janitsaren te vervaardigen. Bovendien richtten zij in Constantinopel de eerste drukkerij in het Ottomaanse Rijk op. Saloniki zou tot het eind het belangrijkste joodse bevolkingscentrum van het Ottomaanse Rijk blijven.

Opvolgingsstrijd

In het oosten geraakte Bayezit in een oorlog tegen het rijk van de Mameluken in wiens invloedsfeer de Ottomanen waren gekomen met hun opmars naar het oosten (1484-1491). In Oost-Anatolië moest hij een aantal keer ingrijpen, omdat verschillende plaatselijke heersers zich onafhankelijk hadden gemaakt onder invloed van de opkomst van het Safaviden-rijk in Perzië.

Ten slotte raakte Bayezit verwikkeld in een opvolgingsstrijd met en tussen zijn zoons. Ahmet, zijn oudste zoon, had de opstandige Karaman-Turken en hun Perzische bondgenoten verslagen en hoopte deze overwinning te verzilveren door de opvolger van zijn vader te worden. Bayezits tweede zoon, Selim, slaagde er echter met steun van de Janitsaren in Ahmet te verslaan en te doden. In april 1512 dwong hij zijn vader af te treden. Een maand later stierf Bayezit II.

De Safaviden in Perzië

In 1501 was in Perzië (Iran) de dynastie van de Safaviden aan de macht gekomen onder de 17-jarige sjah Ismail. Hij maakte het twaalver sjiisme tot de nationale godsdienst van het rijk (zie voor de sjiitische versie van de islam het artikel van Sasati). Tot die tijd was Perzië, evenals het in het westen aangrenzende Ottomaanse Rijk en het in het oosten aangrenzende Afghanistan soennitisch geweest. Met andere woorden, het grote soennitische gebied werd nu in en door Perzië onderbroken door een sjiitisch land – de huidige religieuze kaart van dit deel van de wereld is sindsdien niet veel veranderd.

De naam van de Safaviden is afgeleid van sjeik Safi ed-Din. Deze Turkmeen had in 1301 in het hedendaagse Azerbeidzjan een soefi-orde gesticht, die veel aanhangers had, hoofdzakelijk Turkmenen. Een verre nakomeling van Safi ed-Din was sjah Ismail (1487-1524) die in korte tijd vanuit Azerbeidzjan heel Perzië, Irak (Bagdad viel hem in 1504 in handen) en delen van Afghanistan en Turkmenistan wist te veroveren. Het zwaartepunt van Ismails rijk lag in het noordwesten, dichtbij de grenzen met het Ottomaanse Rijk.

Sjah Ismail ontleende zijn macht aan een coalitie van hoofdzakelijk Turkse, sjiitische stammen. Vanwege hun rode hoofddeksels worden de strijders van deze coalitie in het Turks Kızılbasj genoemd, ‘Roodhoeden’ of ‘Roodhoofden’.

Dat Ismail het sjiisme in Perzië introduceerde, is opvallend omdat deze variant van de islam zich tot dan toe niet bezighield met politiek – volgens de sjia beslist niet menselijk overleg maar God zelf wie imaam (leider) van de moslimgemeenschap moet zijn. Ismail trok zich hier weinig van aan en legde de sjia in zijn rijk met harde hand op. Voor zijn volgelingen was hij de verpersoonlijking van goddelijk leiderschap. Hij riep zich uit tot sjahinsjaah (koning der koningen).

Wantrouwen

Het soennitische Ottomaanse Rijk en het sjiitische Perzië waren van elkaar gescheiden door een grote religieuze kloof, hoewel de verschillen tussen de soennitische en sjiitische variant van de islam in de kern niet heel groot zijn. Omdat zowel Bayezit als Ismail hun ‘ketterse’ onderdanen bezagen als potentiële onruststokers of zelfs als vijfde colonne, gingen zij over tot onderdrukking van de religieuze minderheid. Ismail vervolgde de soennieten waarvan er in Perzië ook na de gedwongen ‘bekering’ tot het sjiisme nog miljoenen woonden; Bayezit deporteerde veel sjiieten uit Anatolië naar de Morea (Peloponnesos).

De heersers zagen elkaar als ketter en dus als onrechtmatig heerser over hun islamitische rijk. Een grote confrontatie tussen beide machten hing in de lucht. Bayezit speelde hier op in door extra troepen aan de grenzen met het Safaviden-rijk samen te trekken.

Bayezits angst en argwaan jegens Perzië en het sjiisme werden bewaarheid toen hij in 1511 werd geconfronteerd met een sjiitische opstand van de Karaman-Turken in Centraal-Anatolië. Perzië en het sjiisme oefenden namelijk grote aantrekkingskracht uit op de politiek en militair gemarginaliseerde nomaden van Anatolië. De sjiitische opstand kon bovendien uitgroeien tot een crisis in het Ottomaanse Rijk omdat tezelfdertijd de strijd om de troon tussen de zoons van Bayezit was ontbrand. Vanaf april 1512 was Selim de onbetwiste heerser van het Ottomaanse Rijk.

Selim I

Selim I Yavuz (‘de Strenge’), de opvolger van Bayezit II, was buitengewoon eerzuchtig, ook was hij meedogenloos. Hij liet zich door weinig weerhouden om zijn doel te bereiken.

De jaren waarin Selim sultan was, laten weer een snelle uitbreiding van het Ottomaanse Rijk zien, ditmaal echter niet op de Balkan en in Klein-Azië, maar in het Midden-Oosten. Nadat Selim eerst uiterst bloedig de opstand van de Anatolische aanhangers van sjah Ismail had neergeslagen, kwam het in augustus 1514 tot een direct treffen tussen Selim en Ismail. De laatste werd in de slag bij Çaldıran (Chaldiran) – op de grens van het Ottomaanse en Safavidische rijk – beslissend verslagen. In de strijd speelden de Janitsaren en de Ottomaanse artillerie wederom de hoofdrol.

Selim rukte verder op en in september bezette hij zelfs de Perzische hoofdstad Tabriz. De Ottomaanse legers bleken echter niet in staat zich in de veroverde gebieden te handhaven, vermoedelijk omdat de Janitsaren weigerden verder op te trekken. Selim trok zich met zijn leger weer terug naar Anatolië, de handwerklieden en kooplieden naar Constantinopel deporterend. Ondanks de zware nederlaag die hij had geleden, kon Ismail zich handhaven als sjah van Perzië.

De onderdrukking van soennieten in Perzië en van sjiieten in Anatolië ging onverminderd verder en werd zelfs verhevigd. De haat die beide landen voor elkaar voelden, nam grote vormen aan en over en weer vielen er vele slachtoffers (‘martelaren’).

Na de Perzische campagne had Selim niet meer dan een jaar nodig om het reeds intern verzwakte rijk van de Mameluken te veroveren. De veldtocht begon in 1516 met de verovering van Diyarbekir (Zuidoost-Anatolië). De Mamelukse kerngebieden Syrië (1516) en Egypte (1517) werden met relatief gemak genomen. De gouverneur (sjerif) van Mekka bood Selim zijn onderwerping aan, waardoor de Ottomanen de controle over de voor de islam heilige plaatsen Mekka en Medina verkregen. De controle over Jemen bleef grotendeels beperkt tot de steden.

Het feit dat Selim nu ook regeerde over Mekka en Medina deed zijn prestige in het rijk flink toenemen. Bovendien nam hij de titel ‘kalief’ aan, die hij kreeg uit handen van de laatste Mamelukse sultan. Door de zwakte van de andere dynastieën in het Midden-Oosten had het Ottomaanse sultanaat nu de leiding over de soennitische tak van de islam – na de Oemmayaden en Abbassieden was het Ottomaanse Rijk het derde grote kalifaat in de islamitische geschiedenis geworden.


Onder Selim werd de omvang van het Ottomaanse Rijk enorm uitgebreid Met het gezag over landen als het hedendaagse Griekenland, Kroatië, Turkije, Syrië, Libanon, Palestina/Israël, Egypte was het Ottomaanse Rijk ook op weg de hegemonie over de Middellandse Zee te verkrijgen. Zijn zoon Süleyman zou er in slagen het gebied ten westen van Egypte (Libië, Tunesië en een brede kuststrook in Algerije te verwerven.

Effecten op het rijk

Afgesneden van de oorsprongsgebieden
Hoewel Anatolië, het centrale deel van het Ottomaanse Rijk, in de loop der tijd een integraal onderdeel van de islamitische wereld was geworden, gold het in termen van islamitische rijken nog steeds als de Nieuwe Wereld. Het werd gezien als afstammeling van de Turks-Perzische cultuur. De echte centra van deze cultuur lagen in Perzië en Centraal-Azië, zoals voor velen het culturele centrum van Amerika nog steeds in Europa ligt.

De machthebbers in Anatolië – eerst de Seldjoeken en later de Ottomanen – bleven voor het bestuur van hun staat en voor wetenschap, kunst en cultuur voor een belangrijk deel afhankelijk van immigranten uit het oosten. De literaire taal van de Seldjoeken was Perzisch, de Turkstalige literatuur onder de vroege Ottomanen was duidelijk geïnspireerd door het Perzische en Centraal-Aziatische cultuurgoed. Sultan Selim I schreef zelf poëzie in het Perzisch en Turks.

Na de overwinning van Murat II op de kruisvaarders in 1444 bij Varna liet hij een aantal gevangengenomen Frankische ridders door Perzië paraderen, helemaal tot aan Herat (West-Afghanistan). Hij wilde juist in deze oude centra zijn succes tonen, als een leerling die eer bewijst aan zijn meesters.

Met de opkomst van de Safaviden was het Ottomaanse Rijk het geografische contact met zijn oorsprongsgebieden in Perzië en Centraal-Azië kwijtgeraakt. Het was hiermee afgesneden van zijn culturele wortels. In zekere zin stond het rijk nu echt op eigen benen.

De Arabische cultuur
Het Ottomaanse Rijk was als gevolg van de veroveringen van Selim niet meer een staat van de Balkan en West-Anatolië die min of meer aan de rand van de islamitische wereld lag. Het rijk omvatte nu de Arabische kernlanden met steden als Kairo, Jeruzalem, Damascus en Aleppo, en met Mekka en Medina regeerde het over de plaatsen waar de oorsprong van de islam lag. Na de verovering van het grootste deel van de Arabische wereld kon het niet anders dan dat hiervan een culturele invloed uitging op het Ottomaanse Rijk.

Natuurlijk was er ook al voor die tijd Arabische invloed geweest, al was het alleen maar omdat Arabisch (de taal van de koran) de voertaal was van theologie en recht. Veel Ottomaanse theologen en wetgeleerden waren afkomstig uit de Arabische wereld of hadden daar gestudeerd. De Arabische cultuur ging geleidelijk een belangrijker bestanddeel vormen van de Ottomaanse cultuur, afgesneden als die was van zijn Perzische en Centraal-Aziatische wortels.

Effecten op de Arabische wereld

De Syrische steden werden nu niet meer vanuit Kairo bestuurd maar vanuit Constantinopel. In die zin veranderde er voor het land niet heel veel, het bestuurscentrum lag nog steeds buiten zijn eigen gebied. Hoewel Kairo de status van provinciestad had gekregen, werd het bestuur nog steeds uitgeoefend door een soort lokale aristocratie, alleen nu niet onder de opperheerschappij van de Mameluken.

In Kairo nam de handel met het buitenland, vooral India, enorm toe. Heel wat kooplieden slaagden erin met de import van kruiden, kleurstoffen en katoenen stoffen een fortuin te vergaren. Vanaf de tweede helft van de 16e eeuw wordt eerst in Kairo de oorspronkelijk uit Jemen stammende koffie populair, later ook in Constantinopel en andere delen van het rijk (zie het artikel van Sierkunst). Ook hiermee werd veel geld verdiend.

Uit dit voorbeeld blijkt dat handelaren die zich in hoofdzaak bezighielden met de import van goederen die niet direct tot de eerste levensbehoeften behoorden of die niet voor de oorlogsvoering bestemd waren, tot grote rijkdom konden komen. Zij waren niet onderworpen aan de strenge eisen waaraan bijvoorbeeld de graanhandelaren in Constantinopel moesten voldoen.

Bovendien konden geld en rijkdommen worden doorgegeven aan volgende generaties (vererfd) zonder dat de bezitters ervan op enige manier in het staatsapparaat waren opgenomen. De mogelijkheden hiertoe in de Ottomaanse kerngebieden waren veel beperkteer. Er is dan wel sprake van één Ottomaans Rijk, de ontwikkelingen in de verschillende provincies lopen zeker niet volledig parallel en mogen niet over een kam worden geschoren.

Opvolging

Onder Selim I had het Ottomaanse Rijk een enorme groei doorgemaakt. Het rijk was in alle opzichten – politiek, militair, economisch, cultureel – een grootmacht. Selim liet bij zijn dood in 1520 een rijk na dat zijn opvolger Süleyman alleen nog maar kon vervolmaken.