Constantinopel wordt de hoofdstad van het Ottomaanse Rijk

Sultan Mehmet II, die van 1451 tot 1481 regeerde, was een van de belangrijkste Ottomaanse heersers. Hij was het die er 29 mei 1453 in slaagde Constantinopel te veroveren. Hiermee werd hij de onbetwiste leider van de toenmalige islamitische wereld. De stad werd de nieuwe hoofdstad van het Ottomaanse Rijk en de verbindende schakel tussen de Ottomaanse gebieden in Klein-Azië en op de Balkan. Tijdens zijn regeerperiode beperkte Mehmet zich niet tot de verovering van Constantinopel. In dit zesde deel van een serie staat sultan Mehmet II Fatih (Mehmet de Veroveraar) centraal. Vrijwel direct na zijn troonsbestijging in 1451 richt hij zijn volle aandacht op het veroveren van Constantinopel. Eerdere Ottomaanse pogingen daartoe in 1396-1402, 1410 en 1422 waren op niets uitgelopen. Maar na de slag bij Varna in 1444, waarbij Mehmets vader Murat II de ridders van de laatste kruistocht had verslagen, staakten de Europese machten hun inspanningen om Constantinopel te beschermen.

Mehmet II

Mehmet was de zoon van Murat II. Deze dacht in 1444 het bestuur over het Ottomaanse Rijk aan de 12-jarige Mehmet en enkele raadsheren over te kunnen laten. Tussen 1444 en 1446 werd hij echter tweemaal teruggeroepen omdat het rijk zich in gevaar bevond (zie Heropbouw van het Ottomaanse Rijk). Na de laatste keer bleef hij op de troon tot zijn dood in 1451.

Na Murats dood werd Mehmet definitief de nieuwe sultan. Het rijk dat hij erfde, bestond nog altijd uit twee duidelijk onderscheiden delen: Anatolië, met de ‘theologen’-hoofdstad Bursa, dat inmiddels een oud islamitisch gebied was geworden en de cultuur van het Midden-Oosten ademde, en Roemelië, met de gazi-hoofdstad Edirne, dat pas in de afgelopen decennia was veroverd door gazi, ‘grenskrijgers’, en de in hun kielzog optrekkende mystieke derviş-gemeenschappen.

Geografisch werd de kloof tussen beide gebieden gesymboliseerd door de Byzantijnse hoofdstad Constantinopel. Met grote delen van Klein-Azië en de Balkan in handen van het Ottomaanse Rijk was het Byzantijnse Rijk verworden tot niet veel meer dan een enclave in islamitisch gebied, precies op de grens van Anatolië en Roemelië. Alleen in Griekenland beschikte Byzantium nog over enkele buitenposten; deze lagen echter ver weg en waren arm, zodat zij geen rol konden spelen bij de verdediging van de stad.

Vrijwel vanaf het begin van zijn (tweede) regeerperiode zette Mehmet zijn zinnen op de verovering van Constantinopel. De ligging van de stad en zijn beroemde, onneembaar geachte verdedigingsmuren hadden een inname door Ottomaanse troepen tot nu toe verhinderd – de stad werd onder meer door Bayezit I tussen 1396 en 1402 belegerd, in 1410 door Musa, rivaal van Mehmet I, en in 1422 door Murat II. De stad was echter tot nu toe ook steeds aan verovering ontsnapt, omdat de belegeraars zich telkens moesten bezighouden met andere gebeurtenissen in het rijk – Bayezit bijvoorbeeld met Timur Lenk.

Direct na zijn aantreden versterkte Mehmet zijn vloot en liet hij een sterk fort (de Rumelihisarı) bouwen aan de Europese kant van de Bosporus. Samen met het door zijn overgrootvader Bayezit I gebouwde fort (Anadoluhisarı) aan de Aziatische kant hadden de Ottomanen nu volledige controle over de scheepvaart door de Bosporus.

Het beleg van Constantinopel

Constantinopel kende nog zo’n 50.000 inwoners. De stad verkeerde in een deplorabele staat, maar de enorme, driedubbele landmuren stonden overeind. Het was de taak van de verdedigers, zo’n 8.000 man, inclusief ongeveer 3.000 Italiaanse vrijwilligers, de zes kilometer lange muren en de toegangen vanuit zee te bewaken. Hierbij werden ze bijgestaan door een kleine vloot die in de Gouden Hoorn lag. Deze vloot had weinig speelruimte, want hij werd door een versperring afgeschermd van de Turkse vloot buiten de Gouden Hoorn.

Uit de gebieden waarover Mehmet heerste, had hij een enorme troepenmacht samengetrokken voor de muren van Constantinopel – de schattingen lopen uiteen van 75.000 tot 200.000 manschappen, bestaande uit de geregelde infanterie van de Janitsaren, de feodale sipahi-cavalerie en ontelbare hulptroepen. De troepen beschikten over grote hoeveelheden artillerie, waaronder kanonnen van een voor die tijd uitzonderlijk groot kaliber.

De afsluiting van de Bosporus met enige honderden oorlogsschepen moest ervoor zorgen dat voorraden de stad niet konden bereiken, en dat eventuele bondgenoten van de Byzantijnse keizer – zoals de Kerk, het Heilige Roomse Rijk (Duitsland) en Venetië – hem niet te hulp konden schieten. In de loop van de strijd zou blijken dat de bondgenoten het hoe dan ook lieten afweten. Constantinopel stond er alleen voor.

De verovering van Constantinopel

Nadat ze eerst de muren van de stad zwaar met hun kanonnen op de proef hadden gesteld, bestormden de Ottomanen op 18 april 1453 voor het eerst de muren van Constantinopel. Vooralsnog zonder succes. Ook de tactiek om via tunnels de stad binnen te dringen, bracht niet het gewenste resultaat. In de nacht van 21 april slaagde Mehmet erin zo’n 75 oorlogsschepen op glijplanken langs de Genuese kolonie Galata te slepen en ze in het afgesloten deel van de Gouden Hoorn weer te water te laten. Constantinopel was nu van alle kanten ingesloten en de verdedigers moesten hun aandacht verdelen over de land- én de zeemuren.

De eerste aanvallen op de stad, over land en vanaf zee, hadden de Byzantijnse verdedigers nog kunnen afslaan. Maar de muren begonnen zwakker te worden onder de beschietingen van de zware artillerie, het aantal slachtoffers nam toe; de verdedigers van de stad kregen geen tijd meer om af en toe op adem te komen en de muren te herstellen.

Op 29 mei zette Mehmet de beslissende aanval in. Pas bij de derde stormloop, uitgevoerd door zijn elitetroepen, lukte het bressen in de muren te slaan en de stad binnen te dringen. In de gevechten ging ook de laatste Byzantijnse keizer, Constantijn XI Palaeologus Dragases, strijdend ten onder.

Enkele uren later reed Mehmet II te paard door (wat nu heet) de Topkapı-poort, begeleid door hoge ambtsdragers van zijn rijk en door zijn Janitsaren-lijfwacht. Hij steeg af bij de Griekse kathedraal Hagia Sophia (Aya Sofya). Nadat een imam de islamitische geloofsbelijdenis had uitgesproken, was de kerk een moskee geworden.

Heropbouw van Constantinopel

Vrijwel direct na de verovering van de stad riep Mehmet Constantinopel uit tot nieuwe hoofdstad van het Ottomaanse Rijk. Hij begon met een groots (wederop)bouwprogramma voor de stad, die niet alleen ernstig te lijden had gehad van de strijd met de Ottomanen, maar die eigenlijk al sinds de inname door de ridders van de vierde kruistocht (1202-1204) in een neerwaartse spiraal terecht was gekomen, zowel economisch als territoriaal.

De Hagia Sophia werd verbouwd tot moskee en diende vanaf dat moment als religieus centrum van de stad. Mehmet liet in het complex een medrese opnemen waar niet alleen theologie en rechten werden onderwezen, maar ook sterrenkunde. De stad werd voorzien van geheel nieuwe moskeeën, beschadigde paleizen werden gerestaureerd en het nieuwe Topkapı-paleis werd de hoofdzetel van de sultan, hoewel hij ook nog grote paleizen in Edirne liet bouwen. De opening van een universiteit maakte van de stad een centrum van wetenschappen en kunst, zaken waar ook de sultan oprecht in was geïnteresseerd.

Herbevolking van Constantinopel

Het hoofdprobleem waarmee Mehmet werd geconfronteerd, was een tekort aan mensen in Constantinopel. Veel inwoners waren omgekomen in de strijd, gestorven door de ontberingen, afgevoerd naar de slavenmarkt van Edirne of gevlucht. Om de stad weer te bevolken stelde de sultan een termijn waarbinnen degenen die waren gevlucht of die zich al die tijd hadden weten te verschuilen, amnestie kregen en mochten terugkeren naar hun huizen. Zij werden in hun rechten, ook hun religieuze rechten, hersteld en konden hun leven oppakken alsof er niets was gebeurd …

Mehmet bracht ook grote bevolkingsgroepen uit alle delen en geledingen van zijn rijk naar de nieuwe hoofdstad. Handelaren en handwerklieden werden gelokt met belastingvoordelen. In de laat-Byzantijnse tijd was de nederzetting Galata – die hoofdzakelijk bevolkt was door Genuese kooplieden en waarlangs Mehmet 75 schepen naar de Gouden Hoorn had laten slepen – het economische hart van de regio. Mehmet bracht het hart weer terug naar de zuidoever van de Gouden Hoorn waar hij twee overdekte handelsgebouwen liet neerzetten: deze vormen nog steeds het hart van de Grote Bazaar van Istanbul.

Om de immigratie naar Constantinopel vanuit andere delen van het Ottomaanse Rijk te bevorderen werd de immigranten beloofd dat zij hun nieuwe huis in vrije eigendom zouden krijgen. Deze belofte werd later gebroken. Bovendien kregen bepaalde provincies van het rijk quota opgelegd van nieuwe inwoners die zij de hoofdstad moesten ‘leveren’. Deze mensen (sürgün) mochten nadien de stad niet meer verlaten.

Veel van de nieuwe en oude bewoners van de stad waren christen, maar de autoriteiten zagen erop toe dat er voldoende aantallen moslims onder de immigranten waren, zodat de stad in de jaren nadien zijn islamitische karakter kreeg. Onder het bewind van Mehmet genoten zowel christenen als joden bijzondere bescherming. Deze bevolkingsgroepen kregen een grote mate van culturele en religieuze autonomie. Constantinopel werd een stad met een zekere mulitculturele uitstraling.

Keizer van Rome

De verovering van Constantinopel bezegelde de lange ontwikkeling die het Ottomaanse Rijk had doorgemaakt. Twee tradities, die van de islam uit het oosten en die van de gazi, de ‘grenskrijgers’, uit het westen, waren nu onder één noemer samengebracht. Delen van Azië en Europa waren nu verenigd in één rijk. Het kleine prinsdom van de Osmanlı was een groot rijk geworden, en aan het hoofd hoorde een keizer te staan. En dat is precies waartoe Mehmet zich uitriep na de val van Constantinopel: Keizer van het Romeinse Rijk (Kayser-i Rûm).

In het Midden-Oosten werden de heersers van Rome en Byzantium altijd ‘keizer’ genoemd. Dus na de val van Constantinopel, hoofdstad van Byzantium en opvolger van het Oost-Romeinse Rijk, eigende Mehmet II zich de titel “Keizer van het Romeinse Rijk” toe. Hieruit sprak ook de opvatting dat de Ottomanen zichzelf als de voortzetting van het Romeinse Rijk zagen. Bovendien kon Mehmet bogen op een bloedband met de Byzantijnse keizerlijke familie (in 1341 bijvoorbeeld had Johannes VI Cantacuzenus zijn dochter Theodora aan Orhan I uitgehuwelijkt).

Nieuwe verhoudingen in het rijk

Onder Mehmet II vindt er een aantal veranderingen plaats in de verhouding tussen de sultan en zijn onderdanen. In het bestuur van het Ottomaanse Rijk nam Mehmet een groot aantal Byzantijnse keizerlijke ceremonieën over. Hiermee werd de kloof tussen enerzijds sultan en hoogste ambtenaren en anderzijds de gewone bevolking vergroot.

Het lijkt veilig aan te nemen dat er met name bij de sürgün veel onvrede bestond over het feit dat zij vaak tegen hun wil naar Constantinopel moesten verhuizen – schriftelijke bronnen uit de tijd van Mehmets opvolger, Bayezit II, getuigen hiervan. Het ligt ook voor de hand dat de boeren geen voorstander waren van de hogere belasting die zij moesten betalen zodat Mehmet zijn vele veldtochten kon bekostigen.

De macht en invloed van de uit de devşirme voortgekomen mannen en de Janitsaren nam flink toe en zij bezetten uiteindelijk de belangrijkste regeringsposten. Mehmet verzekerde zich verder van hun loyaliteit doordat hij niet-islamitische bevolkingsgroepen begunstigde. Dit alles ging ten koste van de privileges van oude vooraanstaande Anatolische families. Zij verloren veel oude rechten en ettelijke van hun bezittingen werden tot timars (enigszins vergelijkbaar met leengoederen) verklaard.

De voor de devşirme geronselde jongeren werden beschouwd als het persoonlijke bezit van de sultan. Zij stonden tot hem in een afhankelijkheidsrelatie die in dit opzicht lijkt op slavernij. De voordelen voor de sultan waren onder andere dat hij ze naar willekeur, dus zonder tussenkomst van het gerecht, kon laten terechtstellen. En bij hun dood was de sultan hun erfgenaam.

Een curieus onderdeel van Mehmets ‘hervormingen’ was het principe van ondeelbaarheid van de macht. Om er zeker van te zijn dat de machtsoverdracht naar een nieuwe sultan zonder problemen zou verlopen werd de broedermoord een vast onderdeel van de machtsovername. De nieuwe sultan zou zijn broers – en mogelijke troonpretendenten – laten vermoorden. Deze praktijk hield stand tot het begin van de 17e eeuw.


Met zijn verzameling wetten legde Mehmet de basis voor het juridische werk van Süleyman I (de Wetgever, in het westen bekend als de Schitterende of de Prachtlievende).

Verdere veroveringen

Na de verovering van Constantinopel ging Mehmet niet op zijn lauweren rusten. De resterende 28 jaar van zijn heerschappij werden in beslag genomen door ontelbare militaire campagnes. Veel gebieden die eerder werden bestuurd door vazallen of die na de verloren slag bij Ankara in 1402 voor het Ottomaanse Rijk verloren waren gegaan, kwamen onder direct Ottomaans bestuur te staan.

Tussen 1455 en 1461 bezette Mehmet het nieuwe vorstendom Servië – hij slaagde er echter niet in Belgrado op de Hongaren te veroveren – en annexeerde hij het grootste deel van de Peloponnesos (die de Ottomaanse provincie Morea ging vormen), nam hij de Genuese handelskoloniën aan de Zwarte Zee in (zoals Kaffa op de Krim) en veroverde hij het christelijke Trebizond (Trabzon). Met de Morea en Trebizond werden de laatste restanten van het Byzantijnse Rijk in het Ottomaanse Rijk opgenomen. In 1463 bezette Mehmet Bosnië en in 1468 voltooide hij de inlijving van Albanië. Veel Albanezen emigreerden als gesloten groep naar Zuid-Italië.

In de jaren zeventig was het de beurt aan het Turkmeense vorstendom Karaman en Klein-Armenië. In het noorden maakte hij in 1475 het rijk van de Krimtataren tot een tribuutplichtige staat – dit vorstendom maakte deel uit van de Gouden Horde en was als zodanig een restant van de Mongoolse overheersing in het hedendaagse Rusland en de Oekraïne.

Niet elke veldslag was een succes voor de Ottomanen. In 1462 werd Mehmet verslagen door prins Vlad III Dracula (“de Spietser”) van Wallachije (Zuid-Roemenië) en in 1475 moest hij een gevoelige nederlaag slikken tegen Stephan de Grote van Moldavië.

In 1480 bezette Mehmet het Zuid-Italiaanse Otranto (Apulië). Vandaaruit rukte hij verder op naar het noorden. Het schijnt dat hij van plan was door te stoten naar Rome om daar, in het hart van de christelijke wereld, de paus af te zetten. Een andere, aanvullende verklaring is dat hij van plan was het Romeinse Rijk onder zijn heerschappij weer te verenigen, hij was immers Keizer van het Romeinse Rijk. Zover kwam het allemaal niet, in 1481 overleed hij plotseling – misschien na te zijn vergiftigd door zijn zoon Bayezit. Deze stelde als zijn opvolger andere prioriteiten en de Ottomanen maakten een einde aan hun aanwezigheid in Italië.

In economisch opzicht bloeide het Ottomaanse Rijk. Dit was te danken aan het feit dat het de handelsroutes over land tussen Europa en Azië controleerde, evenals belangrijke zeeroutes via de Zwarte Zee, Egeïsche Zee en Middellandse Zee. Er wordt aangenomen dat de greep van de Ottomanen op de handel met Azië voor Isabella van Castilië een van de belangrijkste redenen was om fondsen beschikbaar te stellen aan Columbus om een nieuwe route naar Azië te vinden.

Met de uitbreiding van het Ottomaanse Rijk naar het oosten kwam het steeds meer in de invloedsfeer van andere rijken te liggen: dat van de Egyptisch/Syrische Mameluken en Perzië. Op termijn zou dit leiden tot grote veranderingen in het Ottomaanse Rijk.