Heropbouw van het Ottomaanse Rijk

De Ottomanen hadden in de slag bij Ankara (1402) een grote nederlaag geleden tegen Timur Lenk. Door de nederlaag keerden de Anatolische veroveringen van Bayezit terug naar de vorsten die hij had verdreven. Zijn zoons raakten verwikkeld in een gewelddadige broederstrijd. Hieruit kwam na tien jaar Mehmet als nieuwe alleenheerser naar voren. In de periode van burgeroorlog slaagden de christelijke bevolking van de Balkan en de christelijke staten er niet in zich van het Ottomaanse juk te bevrijden. In dit vijfde deel van een serie komt de opvolgingsstrijd om de erfenis van sultan Bayezit I aan de orde. Deze strijd duurt van 1402 tot 1413 en wordt uiteindelijk gewonnen door Mehmet, die in zijn regeringsperiode van 1413 tot 1421 veel doet om het Ottomaanse Rijk weer tot rust te brengen. Zijn zoon en opvolger Murat II, sultan tot 1451, begint weer aan een verdere uitbouw van het rijk.

1402: De slag bij Ankara

Het was vermoedelijk de opzet van Timur Lenk in zijn confrontatie met Bayezit om diens Anatolische veroveringen aan de oorspronkelijke vorsten terug te geven. Met het herstel van de vroegere machtsversplintering tussen de diverse kleine Turkse vorstendommen zouden deze eenvoudig tot vazalstaten kunnen worden gereduceerd. En bovendien was de volledige verwoesting van een islamitisch rijk dat aan zijn westelijke grenzen tegen de christenen vocht, door een islamitische vorst geen optie.

De slag bij Ankara werd van de kant van Bayezit vrijwel volledig uitgevochten door zijn Servische troepen en Janitsaren. De meeste van zijn Turkse vazallen hadden hem in de steek gelaten evenals vele gazi, ‘grenskrijgers’. Bayezit en zijn zoon Musa werden door Timur gevangengenomen, zijn overige zoons wisten met hulp van Servische manschappen van het slagveld te ontsnappen.

Timurs plan het Ottomaanse Rijk op te breken in kleinere staatjes leek te slagen, toen vrijwel direct na zijn overwinning bij Ankara de ontsnapte zoons van Bayezit in een hevige onderlinge opvolgingsstrijd verwikkeld raakten. Het Ottomaanse Rijk geraakte van de ene crisis in de andere en werd geteisterd door opstanden en burgeroorlogen. Pas in 1413 zou aan deze staat, die ook wel versluierend ‘interregnum’ wordt genoemd, een einde komen.

Directe gevolgen van de nederlaag bij Ankara

De nederlaag die Timur Lenk de Ottomanen had toegebracht, leidde ertoe dat de omvang van het Ottomaanse Rijk werd terugbracht tot de gebieden die Bayezit bij zijn troonsbestijging in 1389 had geërfd van zijn vader – Murat I had in of kort na de slag op het Merelveld (Kosovo Polje) het leven gelaten.

Het Byzantijnse Rijk, niet veel meer dan de hoofdstad Constantinopel en wat omliggende gebieden, profiteerde van het einde van het Ottomaanse beleg (dat van 1396 tot 1402 had geduurd) en kon enigszins op adem komen. Süleyman, Bayezits zoon die de heerschappij over de Ottomaanse gebieden op de Balkan naar zich toe had getrokken, sloot in 1403 een vredesverdrag met de Byzantijnen. Dezen kregen Saloniki, Chalkidiki, enkele eilanden en een strook land langs de kust van de Zwarte Zee terug en op zijn beurt erkende de Byzantijnse keizer de Europese bezittingen van de Ottomanen met hun hoofdstad Adrianopel (Edirne).

Een andere zoon van Bayezit, Mehmet, was door Timur Lenk erkend als nieuwe sultan van het verkleinde Ottomaanse Rijk. Mehmet vestigde zich in het Anatolische hoofdkwartier van de Ottomanen, Bursa. Zijn broers weigerden hem echter als sultan te erkennen en zochten de confrontatie.

De burgeroorlog was niet alleen een strijd tussen broers die de erfenis van hun vaders betwistten. In hun strijd wordt ook de kloof tussen Roemelië – de Ottomaanse gebieden op de Balkan – en Anadolu – hun gebieden in Klein-Azië – zichtbaar. Roemelië was een gebied dat pas sinds korte tijd onder islamitisch gezag stond van gazi (‘grenskrijgers’) en kolonisten en dat in hoofdzaak door christenen werd bewoond. De lokale bevolking van het gebied vreesde de toenemende invloed van hun nieuwe overheersers met wie zij vrijwel niets gemeenschappelijk hadden. Anatolië daarentegen was een oud islamitisch land, met uitzondering van het gedeelte langs de Egeïsche Zee dat altijd deel had uitgemaakt van het Byzantijnse Rijk.

Bayezits zoons: broederstrijd

Bayezits oudste zoon Süleyman heerste vanaf Bayezits dood op de Balkan vanuit de Europese hoofdstad Adrianopel (Edirne). Nadat de Mongolen zich uit Klein-Azië hadden teruggetrokken na Timurs dood in 1405, regeerde een andere zoon, Isa, als onafhankelijk vorst vanuit de Anatolische hoofdstad Bursa.

Mehmet, de derde zoon en degene die door Timur Lenk was erkend als nieuwe Ottomaanse sultan, verdreef Isa uit Anatolië. Deze verbond zich nu met Süleyman in Roemelië tegen Mehmet. Er was een scherpe scheidslijn ontstaan tussen Roemelië en Anatolië. Aanvankelijk boekte Süleyman succes tegen zijn broer Mehmet: hij trok op naar het Anatolische deel van het rijk en veroverde onder andere Bursa en Ankara.

Bayezits vierde zoon, Musa, die met zijn vader tot diens dood in 1403 de gevangene van Timur Lenk was geweest, was daarna gevangengenomen door een Seldjoekse prins toen hij met de stoffelijke resten van zijn vader op weg was naar Bursa. Op voorspraak van zijn broer Mehmet was hij weer vrijgelaten. Vervolgens trok hij aan de zijde van Mehmet op tegen de in Anatolië oprukkende Süleyman.

Musa vs Süleyman

Musa overtuigde Mehmet hem naar de Balkan te laten gaan met een troepenmacht om de vijand daar aan te vallen, erop vertrouwend dat dit voor Süleyman reden zou zijn zijn Anatolische expeditie op te geven en naar de Balkan terug te keren. Dit gebeurde inderdaad.

Hoewel Süleyman een kundig militair leider was, vervreemdde hij zich van zijn troepen door zijn wrede gedrag. Veel van zijn manschappen en bevelhebbers liepen over naar Musa die er in 1410 in slaagde Süleyman te verslaan. Terwijl Süleyman probeerde te ontkomen naar Constantinopel – waarmee hij in 1403 een vredesverdrag had gesloten – werd hij door mannen van Musa gedood (volgens een ander verhaal was hij al dood toen ze hem vonden).

Musa heroverde Ottomaanse gebieden in onder andere Thracië en Servië en hij ondernam plundertochten tot in Karinthië (Oostenrijk). Met name de leiders van Servië namen de aanvallen op hun land hoog op; het waren immers hun troepen geweest die in 1402 de zoons van Bayezit – en dus ook Musa – hadden helpen ontsnappen uit de handen van Timur Lenk. Omdat de Byzantijnse keizer Manuel II Palaeologus aan de kant van Süleyman had gestaan, sloeg Musa weer een beleg voor Constantinopel op (1410).

Musa vs Mehmet

Inmiddels was de relatie tussen Mehmet en Musa aanzienlijk bekoeld. Mehmet was woedend geworden op Musa, toen deze zich tot sultan van het Ottomaanse Rijk uitriep. Een klein leger dat Mehmet naar Gallipoli had gestuurd om Musa een lesje te leren, werd door de laatste verslagen.

Musa begreep wel dat Mehmet het hierbij niet zou laten. Om zich tegen zijn broer teweer te stellen zocht hij op de Balkan vooral steun bij de lokale bevolking. Veel van de aan hem ondergeschikte prinsen en andere leiders die Musa tot dat moment hadden gediend, konden zich absoluut niet vinden in de toenadering tot het ‘gewone volk’ die in hun optiek een bedreiging vormde voor de sociale orde van het islamitische Ottomaanse Rijk. Velen vluchtten om die reden dan ook naar Musa’s broer Mehmet in Anatolië.

Mehmet had zijn strijdkrachten inmiddels gehergroepeerd en het was hem gelukt de Anatolische Ottomaanse provincies weer in bezit te krijgen. Ook had hij geleerd van zijn eerdere nederlaag tegen Musa. Om meer verzekerd te zijn van succes in de onvermijdelijk lijkende strijd, was hij nieuwe bondgenootschappen aangegaan.

Mehmet had de steun gekregen van de uit Roemelië gevluchte prinsen en leiders. Ook Stefan, de koning van Servië (zoon van de bij de slag op het Merelveld in 1389 gesneuvelde Lazar), wiens land door Musa bruut was aangevallen, en de Byzantijnse keizer, Manuel II Palaeologus, schaarden zich aan Mehmets kant.

In 1413 vond het beslissende treffen plaats in de buurt van Sofia (Bulgarije). De troepen van Mehmet behaalden een klinkende overwinning op die van Musa. Deze laatste wist te ontkomen, maar werd kort daarop toch gevangengenomen en gedood.

Mehmet I

Met de nederlaag van Musa en de eerdere uitschakeling van Süleyman en Isa was Mehmet ten langen leste in het bezit gekomen van de Ottomaanse gebieden in zowel Anatolië als op de Balkan. Na de slag bij Sofia herbevestigde hij het verdrag dat zijn broer Süleyman in 1403 met de Byzantijnen had gesloten. Zij kregen bovendien nog enkele gebieden aan de Zwarte Zee terug.

Maar Mehmets problemen waren nog niet voorbij. In 1416 brak er een grote opstand uit, die, naar algemeen wordt aangenomen, sociale achtergronden had. De geestelijk leider van de opstand was Sjeik Bedreddin, die als hoogste militaire rechter in het leger van prins Musa had gediend en die na hun nederlaag in 1413 naar Iznik (Nicaea) was verbannen. Andere leiders van de opstand kwamen vooral uit de mystieke derviş-hoek.

Bedreddin stamde af van een Seldjoekse sultan. Zijn vader was moslim, zijn moeder christen – zij bekeerde zich later tot de islam. Hij bracht een groot deel van zijn leven door in Bursa en Kairo, waar hij een Mamelukse prinses trouwde.

De opstand begon langs de Egeïsche kust van Anatolië (voormalig Byzantijns gebied). Bedreddin richtte zich met een mengeling van mystiek en een soort religieus ‘communisme’ tot de bevolking. Hij riep haar op de hoge belasting die de lokale vertegenwoordigers van de overheid haar oplegden, niet te betalen. Het motto van de opstand was: “deel alles wat je hebt behalve de lippen van je geliefde.” Bovendien zette hij zich in voor gelijkheid en vrijheid van de verschillende bevolkings- en religieuze groepen (Grieken, Turken, joden, enz.).

Na aanvankelijk enkele kleine overwinningen op Mehmet te hebben behaald, werden Bedreddin en zijn troepen volledig verslagen op het Karaburun-schiereiland, ten westen van Izmir. Bedreddin werd opgepakt, ‘berecht’ en in 1420 terechtgesteld.

De heerschappij van Mehmet wordt gekenmerkt door een rustpauze in de expansiepolitiek van de Ottomanen. Zijn bewind was er vooral op gericht de Ottomaanse natie te herstellen van de gevolgen van Bayezits nederlaag tegen Timur Lenk (1402) en de daarop volgende burgeroorlog (1402-1413) en het te beschermen tegen diverse opstanden. Onder Mehmet, die regeerde van 1413 tot aan zijn dood in 1421, worden er slechts in beperkte mate gebieden aan het rijk toegevoegd, zoals delen van Albanië en het Armeense koninkrijk van Cilicië (rond Adana) dat op de Mameluken veroverd werd.

Murat II

Met een korte onderbreking van 1444 tot 1446 was Mehmets zoon Murat sultan van 1421 tot 1451. Onder zijn bewind werd de Ottomaanse gebiedsuitbreiding weer in gang gezet.

In 1422 belegerde Murat Constantinopel. De reden voor het beleg was ditmaal dat de Byzantijnse keizer, Manuel II Palaeologus, een troonpretendent in het Europese deel van het Ottomaanse Rijk aan land had gezet. De afspraak hierbij was dat, mocht deze Mustafa succesvol zijn, het Byzantijnse Rijk een groot aantal verloren gegane steden zou terugkrijgen. Deze Mustafa had aanvankelijk enig succes en hij riep zichzelf zelfs uit tot sultan van Adrianopel. Toen hij naar het Anatolische deel van het Ottomaanse Rijk overstak, slaagde Murat erin hem te verslaan.

Tijdens het beleg van Constantinopel organiseerde de Byzantijnse keizer een opstand van Murats 13-jarige broer Mustafa. Murat zag zich gedwongen de belegering van de Byzantijnse hoofdstad te staken en terug te keren naar Bursa om de stad te ontzetten. De Byzantijnse keizer had de opstand van Mustafa afgestemd met enkele onafhankelijke Turkse vorstendommen, zoals Teke, Menteşe en het gebied rond Izmir. Nadat Murat de situatie had geklaard, annexeerde hij deze vorstendommen bij zijn rijk.

Vervolgens richtte Murat zijn aandacht weer op Europa. In 1430 veroverde hij de overgebleven delen van Macedonië en nam hij Saloniki in. In 1439 lijfde hij Servië in.

Murats verdere opmars naar het noorden ondervond grote tegenstand van de Hongaren. In het nauw gebracht zag hij zich in 1444 gedwongen een tienjarige vrede met hen te tekenen. Verdere gebiedsuitbreiding zat er voorlopig niet in – maar het rijk werd ook niet meer bedreigd door de Hongaren. Murat voelde dat hij het bestuur van het rijk met een gerust hart aan zijn 12-jarige zoon Mehmet kon overlaten. Deze werd hierbij ondersteund door twee betrouwbare raadsheren. Murat trok zich terug in Bursa.

De laatste kruistocht

De inlijving van Servië als provincie van het Ottomaanse Rijk was in 1439 aanleiding voor de Europese machten een nieuwe kruistocht te organiseren. Eind 1444 braken de Hongaren de eerder dat jaar gesloten vrede en staken met hun Europese bondgenoten de Donau over. Murat haastte zich snel uit Anatolië en schoot zijn zoon te hulp. Hij trok met zijn troepen de kruisvaarders naar het noorden tegemoet die hij in de slag bij Varna (Oost-Bulgarije) in november 1444 versloeg. Deze slag markeert het eind van de Europese inspanningen om het christelijke Constantinopel te beschermen.

Na nog een keer te zijn teruggeroepen om een Janitsaren-muiterij neer te slaan (1446) bleef Murat de laatste jaren van zijn leven op de Ottomaanse troon zitten. In deze jaren leverde hij nog heel wat veldslagen, onder andere in Griekenland, Albanië en Servië. Na een nieuwe overwinning op het Merelveld (Kosovo Polje) in 1448, ditmaal tegen het binnengedrongen Hongaarse leger, was de Ottomaanse macht op de Balkan zekergesteld. In Anatolië versloeg Murat de zoon van Timur Lenk, Sjah Rokh en enkele prinsdommen.

Wanneer Murat II eind 1450 ziek wordt, leidt dit het eind van zijn heerschappij in. Begin 1451 sterft hij. Zijn zoon Mehmet, die hem al eens was opgevolgd tussen 1444 en 1446, neemt nu definitief zijn vaders positie over. Mehmet II zou de geschiedenis ingaan als Mehmet de Veroveraar, degene die eindelijk Constantinopel weet in te nemen.

Versterking van de interne eenheid

Het Ottomaanse Rijk was intern min of meer een ‘gewoon’ islamitisch rijk geworden dat een gunstig klimaat vormde voor geleerden, dichters en theologen. De heersers ontwikkelden in dit klimaat een behoefte aan een eigen geschiedschrijving, een eigen stamboom waarin de Osmanlı hun wortels traceren tot de oude Turkse stamverbanden van de Oğuz Turken en Turkse moslimrijken.

Deze behoefte werd sterker naarmate door het devşirme-systeem – de inlijving van christelijke jongens in het leger en de ambtenarij – het aantal militaire en bestuurlijke leiders uit de Balkan-landen enorm toenam. Tot die tijd steunde het rijk op twee pijlers die in eerste instantie moeilijk met elkaar te verenigen waren: de gazi, de ‘grenskrijgers’, die in belangrijke mate het leger domineerden, en het overheidsapparaat dat voor een groot deel bevolkt was door mensen die de tradities van het islamitische Seldjoeken-rijk belichaamden.

De uit de devşirme voortkomende, uiterst loyale en betrouwbare militaire en bestuurlijke leiders waren een belangrijk element om de twee pijlers harmonieuzer met elkaar te laten omgaan, hetgeen ook betekende dat de kloof tussen Roemelië en Anatolië enigszins werd gedicht.