De Seldjoeken: van Turkse familie tot islamitisch rijk

Vanaf de 7e eeuw waren er in toenemende mate contacten tussen Turkse (Turkische) volkeren van de Centraal-Aziatische steppen en de oprukkende moslims uit het Midden-Oosten. Vele Turken bekeerden zich tot de islam. Vanaf de 9e eeuw ‘importeren’ islamitische kaliefen Turkse slaven om te dienen in hun legers. In de 10e eeuw bereikte de eerste migratiegolf van nomadische Turken het Midden-Oosten, het begin van een ontwikkeling die tot de dag van vandaag voelbaar is. In dit tweede deel van een serie wordt de ontwikkeling van de Turken gevolgd in West- en Centraal-Azië vanaf de 10e tot de 13e eeuw (Seldjoeken). Als in het tweede deel van de 13e eeuw het Seldjoeken-rijk onder het geweld van de Mongoolse invallen versplintert, ontstaat er in Anatolië ruimte voor diverse Turkse staatjes. Een daarvan zal uiteindelijk uitgroeien tot het Ottomaanse Rijk. Voor meer en andere informatie over de Seldjoeken zie ook het artikel van Sasati.

Oğuz Turken

Een van de Turkse stammen (eigenlijk een federatie van negen stammen) die uit de afgelegen Centraal-Aziatische steppegebieden over de rivier de Syr Darja (ten oosten van het Aralmeer, ten noorden van het huidige Afghanistan) trokken, waren de Oğuz Turken. Zij vestigden zich in het gebied rond de stad Boechara (Oezbekistan). Hier kwamen zij in aanraking met de lokale moslimbevolking.

Uit een van de leidende families van de Oğuz Turken, afstammelingen van ene Seldjoek ibn Doekak onder wie zij zich rond 960 bekeerden tot de (soennitische) islam, kwamen de latere Seldjoeken voort. In etnische zin zijn de Seldjoeken dus geen stam, laat staan een natie.

Van huurlingen tot beschermheren van de kalief

Aanvankelijk boden de zoons van Seldjoek ibn Doekak met hun krijgers hun diensten aan als professionele huurlingen aan verschillende moslimstaten. Na verloop van tijd gingen ze echter voor eigen rekening optreden. Hun militaire kracht en bekwaamheid in de strijd was zodanig dat zij al spoedig in staat waren grote gebieden te veroveren. Zij traden op als islamitische ‘grenskrijgers’ (gazi) en strijders voor het geloof, dat wil zeggen, zij traden op vanuit bestaande staten en richtten hun aanvallen op de aangrenzende gebieden.

De kleinzonen van Seldjoek deelden de veroverde gebieden op in twee delen: Tughril Beg (1038-1063) kreeg de westelijke helft met als hoofdstad Isfahan (Iran) en Chaghri Beg (1038-1060) ontfermde zich over het oostelijk deel met Merw (Turkmenistan) als hoofdstad.

Na een overwinning in 1040 op de Ghaznawiden (een Turkse dynastie in Afghanistan, het Noord-Perzische Chorasan en Noord-India) veroverde Tughril Perzië, delen van Anatolië en Irak. Hij werd de nieuwe beschermheer van de kalief van Bagdad – het Abbassidische kalifaat was al langere tijd nauwelijks nog in staat politiek op eigen benen te staan. In een document uit 1062 wordt Tughril Beg “heerser der heersers, koning van het oosten en het westen, vernieuwer van de islam, rechterhand van de kalief en bevelhebber van de gelovigen” genoemd. Spoedig echter moest de kalief erkennen dat er weinig verschil was tussen zijn nieuwe (soennitische) en vorige (shi’itische) beschermheer. Beiden waren overheersers.

Het rijk van de Grootseldjoeken

Met de veroveringen van de nakomelingen van Seldjoek ibn Doekak was een nieuw moslimrijk ontstaan: dat van de Grootseldjoeken. Er kwamen steeds nieuwe groepen Oğuz Turken naar het westen en Tughril Beg zette hen als gazi in tegen de verschillende heersers tegen wie de Seldjoeken ten strijde trokken. Zo verloor Egypte Syrië en Palestina aan hun. In Anatolië, dat toentertijd nog deel uitmaakte van het christelijke Byzantijnse rijk, vestigden zich naast Oğuz Turken ook grote groepen Turken van rivaliserende stammen.

Alp Arslan

De grootste Seldjoek was Alp Arslan (sultan van 1063 tot aan zijn gewelddadige dood in 1072), opvolger en neef van Tughril Beg. Deze laatste had zijn gazi al ingezet tegen verschillende christelijke rijken, zoals Georgië en Armenië, maar vooralsnog zonder veel succes. De gevechten aan de grenzen van het Byzantijnse rijk en de onderlinge conflicten tussen de verschillende Turkse stammen noopten Alp Arslan geregeld tot ingrijpen om het rijk niet te laten ontploffen.

Nadat de Turkse gazi de Byzantijnse steden Kayseri (Caesarea) en Konya (Iconium) hadden geplunderd, liet de Byzantijnse keizer Romanus IV Diogenes zijn Anatolische steden versterken en trok hij met zijn leger naar Armenië. Alp Arslan herkende het gevaar dat hiervan uitging. In de slag bij Malazgirt (Manzikert in Armenië, nu Oost-Anatolië) bracht hij in 1071 de Byzantijnse keizer een grote nederlaag toe. Vanaf dat moment lag Anatolië wijd open als vestigingsgebied voor de groeiende stroom Turkse stammen.

Door de openlegging van Anatolië voor de Turken na de slag bij Malazgirt werd de grens van het christelijke Byzantijnse rijk naar de westen teruggedrongen. Anatolië werd een deel van de wereld van de islam. De naam ‘Turkije’, waarmee deze gebieden in Klein-Azië werden bedoeld, verschijnt voor het eerst in 1190 in een kruistochtkroniek.

Onder Alp Arslan werd ook de westkust van het Arabisch schiereiland (met het voor de islam heilige Mekka) veroverd. Hiermee werden niet alleen de pelgrimsroutes veiliggesteld, maar ook de voor het Grootseldjoekse rijk belangrijke handelsroutes.

Een Turkse staat in het Land van Roem

Aanvankelijk vormde het Seldjoeken-sultanaat één geheel met aan het hoofd de sultan als heerser over de islamitische hartlanden. Als gevolg van toenemende strijd met het Fatimidische Egypte en met de sekte van de Assassijnen en een hevige opvolgingsstrijd na de moord op sultan Malik-sjah (1092) ging de eenheid van het rijk grote scheuren vertonen. De provinciale gouverneurs en andere lokale machthebbers gingen steeds meer voor zichzelf optreden. De Seldjoeken leden bovendien gevoelig terreinverlies in Syrië en Palestina aan de christelijke kruisvaarders, aan wie ze ook flinke gebieden verloren in West-Anatolië.

Een van de belangrijkste staten die voortkwam uit het uiteenvallende rijk van de Grootseldjoeken, was dat van de Anatolische Seldjoeken in Centraal- en Oost-Anatolië (het Land van Roem).

De verovering van Anatolië die was begonnen in de 11e eeuw, was aanvankelijk het werk geweest van rondtrekkende nomadenstammen en gazi. Aan de verovering had geen plan van de Seldjoekse staat ten grondslag gelegen. Maar toen de verovering eenmaal op stoom was gekomen, stuurde sultan Alp Arslan een Seldjoekse prins, emir Süleyman ibn Kutulmuş naar Anatolië om de veroverde gebieden om te vormen tot een ordentelijk onderdeel van de Seldjoekse staat. Eerst veroverde hij in 1078 nog Iznik, dat hij uitriep tot zijn eerste hoofdstad. Iznik is in het westen vooral bekend als Nicaea, waar in 325 op initiatief van Constantijn de Grote het eerste concilie werd gehouden en waar de officiële leer van de toenmalige christelijke kerk werd vastgelegd.

De gazi, de ‘grenskrijgers’, vochten door aan de grenzen van het Byzantijnse rijk en zij raakten ook geregeld slaags met troepen van de kruisvaarders. Geen van deze gevechten leidde echter tot permanente terreinwinst of -verlies, zodat de grens van de islamitische wereld met die van het christendom gedurende honderd jaar min of meer op dezelfde plaats bleef liggen. Konya werd de nieuwe hoofdstad van het rijk van de Anatolische Seldjoeken. De buitenwijken van de nieuwe hoofdstad werden in 1190 tijdelijk bezet door keizer Frederik Barbarossa tijdens de derde kruistocht.

Sultans van Roem

Süleyman ibn Kutulmuş en zijn opvolgers hadden ongeveer een eeuw nodig gehad om in Anatolië een goed georganiseerde Turkse staat met een sterk leger op te bouwen. Onder sultan Ala ad-Din Kayqubad I, die heerste van 1219 tot 1237, beleefden de Anatolische Seldjoeken een korte periode van bloei.

De dynastie die in Anatolië werd gevestigd door het werk van Süleyman en zijn opvolgers en die tot het begin van de 14e eeuw zou voortbestaan, staat bekend als de ‘Sultans van Roem’. ‘Roem’ was de naam waarmee de moslims de Griekse bewoners van Byzantium – de voortzetting van het oost-Romeinse rijk – aanduidden. Spoedig werd het woord ook gebruikt om de Turkse bewoners van de (voormalige) Byzantijnse gebieden aan te duiden.

Bestuurders, geleerden, kooplieden en ambachtslieden kwamen uit de oude hartlanden van de islam naar Konya en de andere moslimsteden in Anatolië. Zij namen de traditionele patronen van de klassieke islamitische samenleving mee naar de nieuwe gebieden die zodoende sterk hierdoor werden beïnvloed.

De centraal geleide monarchie slaagde erin de gazi en stamleden in de grensstreken – die in eerste instantie het land hadden veroverd en gekoloniseerd – in toom te houden. Doordat de stedelijke elite meer affiniteit voelde met de oude hartlanden van de islam, bleef er een kloof bestaan tussen hen en de krijgers in de grensgebieden met het sterk verkleinde Byzantijnse rijk. Deze kloof heeft eraan bijgedragen dat toen de Mongoolse invasies Anatolië teisterden, het rijk van de Anatolische Seldjoeken in een groot aantal kleine gazi-staten uiteenviel.