Mongoolse invloed op de islamitische wereld?

Anders dan de opvolgers van Jenjis (Dzjengis) Khan die als Yüan-dynastie tussen 1260 en 1368 in China regeerden, bekeerde de meerderheid van zijn in westelijk Azië regerende nakomelingen zich tot de islam. Dit geldt bijvoorbeeld voor de Gouden Horde in het zuiden van Rusland, de Chagatajiden in Chorasmië (Khwarizm), West-Turkestan en Afghanistan, en de Il-Khanen in Iran. De eenheid van het Mongoolse rijk werd onder andere hierdoor in de loop van de tijd aangetast. Ondanks het gegeven dat veel van de opvolgers van Jenjis Khan in West-Azië zich tot de islam bekeerden, bleef afstamming van een Mongoolse heerser ook in deze gebieden nog lange tijd de belangrijkste legitimering van hun macht. Dit in tegenstelling tot de meeste andere episoden uit de islamitische geschiedenis, waarin vermeende dan wel echte afstamming van de profeet Mohammed de belangrijkste legitimering was.

Timur Lenk

In de 14e eeuw was er was nauwelijks nog sprake van eenheid van het Mongoolse rijk. De rivaliserende Mongoolse dynastieën in de islamitische wereld oefenden hun macht uit tot in de late 14e eeuw, toen Timur als nieuwe, sterke veroveraar uit de steppe in korte tijd grote gebieden in het zuiden, westen en midden van Azië door wrede veldtochten opnieuw onder de vlag van Jenjis verenigde. Hij versloeg onder meer tweemaal de khan van de Gouden Horde, plunderde grote delen van India, bezette Syrië en versloeg in 1402 bij Ankara de Ottomanen. In 1405 stierf hij tijdens een veroveringstocht naar China.

Timurs bijnaam was ‘de kreupele’ (Lenk). Dit verwijst naar een vergroeiing van zijn rechterknieschijf met zijn bovenbeen. In het westen is hij bekend als Tamerlan.

Timur was afkomstig uit een verturkste, islamitische stam van Mongoolse oorsprong. Hij trouwde met een prinses uit het huis van Jenjis Khan. Hij was een groot veroveraar, die zich meer op het veroveren en plunderen van gebied concentreerde dan op het stichten van een wereldrijk. Hij hield zich bijvoorbeeld slechts weinig bezig met het inrichten van een goed functionerend staatsapparaat gericht op stabiel bestuur van de door hem veroverde gebieden.

Na zijn dood vielen de uitgestrekte bezittingen dan ook al gauw weer uiteen. Zo pakten in Anatolië de Ottomanen hun heerschappij weer op en bouwden die in de jaren daarna gestaag uit tot het grote Ottomaanse Rijk, met de verovering van Constantinopel in 1453 als voorlopig hoogtepunt. In Syrië werd het rijk van de Mameluken weer in ere hersteld. In Oost-Iran en West-Afghanistan (Herat) en Oezbekistan (Boechara, Samarkand) bleef de Timuridische beschaving onder Timurs nageslacht tot kort na 1500 heersen. Kleinere takken van de familie wisten in afgelegen gebieden tot in de 17e eeuw de macht in handen te houden.

Weinig blijvende Mongoolse invloed

De veroveringen van Jenjis Khan, Hülagü Khan en later Timur Lenk hebben in de islamitische wereld tot grote verwoestingen en ontelbare doden geleid. Toch is er nooit één groot Mongools rijk in dit deel van de wereld ontstaan. Dit heeft voor een groot deel te maken met de onderlinge rivaliteiten van de veroveraars, maar ook met de geleidelijke verwijdering tussen de Mongolen van het oosten (zoals de Yüan-dynastie die vanuit Peking regeerde) en de in meerderheid tot de islam bekeerde khans in West-Azië.

Er waren ook lokale factoren in de veroverde gebieden die maakten dat de Mongoolse invasies minder ingrijpend voor de islamitische wereld waren dan vaak wordt aangenomen.

Dat de inname van Bagdad in 1258 door Hülagü een klap voor de islamitische wereld was, is niet te ontkennen. Aan de andere kant, Bagdad speelde in die dagen als politiek centrum nauwelijks nog een rol. In die zin was de val van de stad voor de islamitische wereld en het Midden-Oosten minder dramatisch dan op het eerste gezicht lijkt. Dit laat natuurlijk onverlet de enorme verwoestingen, het grote aantal doden en de plunderingen die op het conto van Hülagü en zijn manschappen moeten worden geschreven.

Bovendien is Hülagü er nooit in geslaagd Egypte, een van de belangrijkste centra in de Midden-Oosterse wereld, te bezetten. Integendeel, het Mameluken-leger onder leiding van sultan Qoetoez en de latere sultan Baibars slaagde er zelfs in om de Mongolen in 1260 bij Ain Jaloet (Noord-Palestina) een verpletterende nederlaag toe te brengen. Na deze slag werd Syrië, dat eerder door de Mongolen was geplunderd, in het Mamelukenrijk opgenomen waardoor het bescherming tegen de Mongolen genoot (zie ook De Turken: steppevolk, slaven, Mamelukse sultans).

Ten derde, Anatolië – het hartland van het huidige Turkije – werd aan zijn oostgrens dan wel geconfronteerd met de Mongoolse Il-Khanen monarchie in Iran, de invloed die daarvan uitging op zijn binnenlandse aangelegenheden was toch beperkt. Ondanks de agressieve buur kon het gebied zich geleidelijk toch ontwikkelen tot de bakermat van het Ottomaanse rijk.

Iran, het kerngebied van de Il-Khanen, profiteerde van grootschalige herstelwerkzaamheden die door Hülagü en zijn opvolgers werden doorgevoerd. Het land beleefde al vrij spoedig weer een periode van politieke stabiliteit en culturele bloei.

De grote verliezer was Irak. Dit land was definitief zijn overheersende positie in de islamitische wereld en het Midden-Oosten kwijtgeraakt. Het verwerd tot een onbelangrijke grensprovincie, waar rondtrekkende en plunderende groepen grotendeels vrij spel hadden.

De periode van Timur Lenk brengt in dit beeld geen wezenlijk verschil, zodat met zijn dood er een eind was gekomen aan de invasies van de Centraal-Aziatische steppevolken die vanaf de 10e eeuw geregeld de islamitische wereld en grote delen van onder andere Rusland hadden geteisterd. Vele groepen Mongolen bleven echter in het gebied achter, waar zij, bekeerd tot de islam, in de navolgende generaties steeds meer deel gaan uitmaken van het politieke, economische en sociale leven van het Midden-Oosten. Zij zijn geen vreemde overheersers meer.

Naar de special.
Naar deel 1 van de special.
Naar deel 2 van de special.