De opvolgers van Jenjis (Dzjengis) Khan

Het was de gewoonte onder de Mongoolse steppevolken dat het gebied van de stamaanvoerder na diens dood onder zijn familieleden werd verdeeld. Jenjis (Dzjengis) Khan, de machtigste van alle Mongoolse heersers, verdeelde zijn land al voor zijn dood onder zijn vier zonen. Hieruit zou onder meer het khanaat van de Gouden Horde voortkomen.

Jenjis’ eerste zoon: Jöchi, en diens zonen Orda en Batoe

Volgens Mongools gebruik kreeg de oudste zoon na de dood van zijn vader het gebied dat het verst was verwijderd van zijn vaders thuisbasis. Jenjis’ oudste zoon, Jöchi, stierf echter eerder dan zijn vader. Het erfdeel werd uiteindelijk in 1227 bij Jenjis’ dood verdeeld onder de zoons van Jöchi, Orda en Batoe.

Orda kreeg West-Siberië, waar hij de Witte Horde stichtte. Batoe kreeg Zuid-Rusland, waar hij de Blauwe Horde stichtte, die later bekend zou worden als de Gouden Horde.

De Gouden Horde

Het leger dat door Batoe Khan werd aangevoerd, was een van de drie legers die in 1235 door Ügedei (Ogodei) Khan, Jenjis’ derde zoon en opvolger als grootkhan, naar Rusland werd gestuurd. In 1237 stak het leger de rivier de Oeral over en trok al brandschattend en moordend Rusland – dat toen nog slechts een verzameling vorstendommen was – en de Oekraïne binnen. In 1241 plunderde het Krakau en Breslau. In de daaropvolgende winter stak het de bevroren Donau over en verwoestte het de Hongaarse hoofdstad Boeda. Ook werden rooftochten ondernomen naar zuidelijker gelegen gebieden, zoals Iran en Bulgarije.

Het rijk dat op deze manier ontstond, wordt de Gouden Horde genoemd (khanaat van de Gouden Horde, ook wel het Kipchak-khanaat). De Russische vorstendommen en delen van Turkije werden schatplichtig aan de Mongolen.

In een aantal opzichten hebben de Mongolen een bijdrage geleverd aan de vorming van het Russische rijk. De man die wordt geëerd als de stichter ervan, Alexander Nevski, werd geadopteerd door Batoe Khan. Nevski was dus de bloedbroeder (anda) van Batoes eigen zoon Sartaq. Het nageslacht van deze Sartaq, een christen in tegenstelling tot zijn sjamanistische vader, staat vermoedelijk aan de wieg van de stamboom van Ivan de Verschrikkelijke en een groot deel van de Russische adel.

Halverwege de 14e eeuw hadden de meeste lokale khanen van de Gouden Horde zich tot de islam bekeerd, hoewel de bevolking in meerderheid christelijk was gebleven. Vanuit hun khanaten onderhielden de vorsten handelsrelaties met Anatolië en zij voorzagen de Mamelukse heersers van Egypte en Syrië van een gestage aanvoer van slaven. Met de opkomst van de Ottomaanse Turken in Anatolië en Thracië wordt de Gouden Horde de weg naar de Middellandse Zee afgesneden. De Horde verliest veel aan macht en speelt uiteindelijk nog maar een bescheiden rol in Zuid-Rusland.

Aan het eind van de 14e eeuw verenigt Toqtamisj, een nakomeling van Orda (de stichter van de Witte Horde), de Witte en Gouden Horde. Hij breidt zijn invloed gestaag naar het noorden van Rusland uit en plundert in 1382 zelfs Moskou. Na Toqtamisj’ dood in 1395 gaat het definitief bergafwaarts met de Gouden Horde. Veel lokale khanaten worden onafhankelijk (zoals dat van Astrakhan, Kazan en de Krim). Na een verpletterende nederlaag van de laatste khan in 1502 gaat de Horde op in de Krim-tataren.

Jenjis’ tweede zoon: Chagatai

De tweede zoon van Jenjis Khan, Chagatai, kreeg bij Jenjis’ dood in 1227 het gebied in Centraal-Azië dat ten noorden van Transoxanië lag. Omdat hij door de dood van zijn oudere broer Jöchi nu de oudste zoon van Jenjis was, had hij extra veel invloed als hoeder van het stamrecht.

De eigenlijke stamvader van de Chagatajiden is echter Chagatai’s kleinzoon Alghu. Deze Alghu maakte gebruik van onenigheid tussen de verschillende erfgenamen van Jenjis door Chorosmië (Khwarizm), West-Turkestan en Afghanistan onder zijn gezag te brengen. In deze gebieden bleven de stamstructuur en de nomadische levenswijze langer bewaard dan in de gebieden die aan de andere erfopvolgers van Jenjis waren toegevallen.

Net als het khanaat van de Gouden Horde begon ook het Chagatajiden-khanaat in de loop van de 14e eeuw uit elkaar te vallen. Timoer Lenk veroverde in 1363 het westelijke deel van het khanaat. Het oostelijk deel kon zich tot in de 17e eeuw handhaven.

Jenjis’ derde en vierde zoon: Ügedei en Tolui

Jenjis had zijn derde zoon, Ügedei, aangewezen als zijn opvolger als grootkhan. Al spoedig ging het grootkhanaat over op de nakomelingen van Jenjis’ vierde zoon, Tolui. Jenjis’ kleinzoon Möngke, die Hülagü in 1253 de opdracht had gegeven verder naar het westen te trekken, was de eerste grootkhan van de Toluïeden.

In China regeerden ze als Yüan-dynastie tot ze in 1368 werden verdreven door de autochtone Ming-dynastie. Toen de grootkhanen zich tot het boedhisme bekeerden, raakten ze in conflict met de khanen in West-Azië en Rusland die zich in meerderheid tot de islam hadden bekeerd. Van één groot Mongools rijk was al lang geen sprake meer.

Naar de special.
Naar deel 1 van de special.
Naar deel 3 van de special.