Jenjis (Dzjengis) Khan en Hülagü Khan: Mongoolse veroveraars

Jenjis (Dzjengis) Khan was een van de grote veroveraars uit de wereldgeschiedenis. Nadat hij de meeste Mongoolse stammen had verenigd, trok hij in de eerste helft van de dertiende eeuw een spoor van verwoesting door het oostelijke deel van de toenmalige islamitische wereld. Het veroverde gebied zou zich op een bepaald moment van de Oost-Chinese Zee tot aan de oevers van de Dnjepr uitstrekken, onder andere ook door toedoen van een van zijn kleinzoons, Hülagü Khan. Jenjis Khan, vermoedelijk in 1167 geboren, stamde uit een eenvoudige familie. Zijn vader had een lage rang als aanvoerder van een Mongoolse stam, die rondtrok in de uitgestrekte steppen van Centraal-Azië. Zijn zoon, die toen nog Temüjin ('smid') heette, versloeg als opkomend krijgsheer de meeste andere Mongoolse stamhoofden. Zo slaagde hij erin de nomadenstammen te verenigen en zichzelf tot heer en meester van Mongolië te maken met als titel jenjis (‘oceaan’, ofwel ‘wereldomvattend’). Khan was de titel van een feodaal vorst die over een khanaat regeerde. Deze titel werd ook door de Turkse (Turkische) volkeren gebruikt.

Begin van de veroveringen

In 1206 belegde Jenjis Khan een zogenoemde kurultay, een grote vergadering van politieke en militaire stamleiders. Tijdens deze bijeenkomst liet hij de overige stamleiders opnieuw hun trouw aan hem zweren en hij liet zich uitroepen tot grootkhan van alle Turks-Mongoolse volkeren. Hiermee had hij de kiem voor het grote en machtige Mongoolse rijk gelegd.

Na de kurultay van 1206 dwong Jenjis Khan de Mongoolse en Turkse volkeren die zich nog niet voor hem hadden uitgesproken, hem alsnog als hun leider te erkennen. Vanaf dat moment stond Jenjis niets meer in de weg om met zijn steppevolkeren aan een grote reeks veroveringen te beginnen. Eerst richtte hij zijn aandacht op de oostelijk gelegen landen, zoals China.

In 1218 vielen Mongoolse troepen Kara Khitay (of Kara Khitan, in het huidige Kirgizië) binnen. De Mongolen werden hierdoor de buren van het islamitische Chorasmië (Khwarizm). Jenjis liet de sultan van Chorasmië weten dat hij een vreedzaam handelspartner wilden worden. Toen deze hierop positief reageerde, stuurde Jenjis een karavaan met handelswaar, begeleid door 350 kooplieden, naar Chorasmië.

De sultan hield echter geen woord en liet de Mongoolse karavaan plunderen en de kooplieden vermoorden. Jenjis nam op een verpletterende manier wraak. In 1220 had hij heel Transoxanië (in het huidige Oezbekistan), inclusief de steden Boechara en Samarkand in bezit. Een jaar later staken zijn troepen de rivier de Oxus (vandaag: Amoe Darja) over en veroverden grote delen van Oost-Iran.

Na Jenjis’ dood

Jenjis’ dood in 1227 zorgde voor een korte adempauze voor het oostelijke deel van de islamitische wereld. Maar al in 1240 hadden de Mongoolse troepen West-Iran, grote delen van Mesopotamië, Georgië en Armenië bezet. In 1243 werd de Seldjoekse sultan in Anatolië verslagen.

In 1253 gaf grootkhan Möngke – die inmiddels de regeringszetel in Peking had gevestigd – opdracht aan vorst Hülagü, evenals Möngke een kleinzoon van Jenjis, verder naar het westen te trekken. Hij moest het gebied dat na de dood van Jenjis weer verloren was gegaan, voor de Mongolen terugveroveren. Voorts was het de bedoeling dat hij alle islamitische landen tot aan Egypte zou onderwerpen. Dit laatste zou hem niet lukken.

In 1258 belegerde Hülagü Bagdad. Nadat hij de stad had ingenomen, werd zij geplunderd en verwoest. De laatste kalief van het grote Abbassidische rijk (750-1258) werd samen met het grootste deel van zijn familie vermoord.

Het jaar 1258 markeert het einde van een tijdperk in de islamitische geschiedenis. Het Abbassidische kalifaat was tot die tijd het wettige centrum van de islam geweest en vormde het belangrijkste symbool van islamitische eenheid. Dit ondanks het feit dat het kalifaat al ver voor 1258 niet meer het politieke centrum van de islamitische wereld vormde en in politieke zin eigenlijk al lang dood was.

De Il-Khanen in Iran

Hülagü nam de titel Il-Khan aan (‘ondergeschikte khan’) om daarmee zijn trouw aan Möngke te tonen. Ook Hülagü’s opvolgers erkenden het gezag van de in Peking residerende grootkhanen. Aan het eind van de 13e eeuw wordt deze band echter veel losser. Dit wordt gesymboliseerd door de bekering tot de islam van Hülagü’s achterkleinzoon, Ghazan.

De regeringsperiode van Ghazan en zijn opvolgers is het hoogtepunt van de macht van de Il-Khanen in Iran. Ghazans bekering tot de islam leidde tot een soort verzoening tussen de Turks-Mongoolse elite en de Perzische onderdanen. De nomadenstam vormde zich geleidelijk om tot een islamitische gemeenschap, die zijn hoofdzetel had in het noordwesten van het huidige Iran, rond de stad Tabriz.

Met de dood van Aboe Said in 1335 begon het rijk van de Il-Khanen snel uiteen te vallen in kleinere eenheden. De buitengebieden maakten zich los van de centrale macht. Maar al aan het eind van de eeuw verenigde Timoer Lenk Iran weer onze zijn kortstondige heerschappij.

Naar de special.
Naar deel 2 van de special.
Naar deel 3 van de special.