De Amerikaanse staatsinrichting

De grondwet van de Verenigde Staten past zo volledig mogelijk de leer toe van de Trias Politica, de strikte scheiding tussen de wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht. Deze constitutie is voor de Amerikanen heilig. Nieuwe regels worden als amendementen aangevuld. In de grondwet worden de bevoegdheden van het volksvertegenwoordigend Congres (Senaat en Huis van afgevaardigden), de president, alsmede het Federaal Hooggerechtshof (de hoogste rechterlijke instantie) uitvoerig beschreven.

De Grondwet

De grondwet (constitution) maakt van de Verenigde Staten een bondsstaat (federal constitutional republic). In deze grondwet is de bevoegdheid van de bondsregering zeer nauwkeurig vastgesteld. Buitenlandse politiek, economisch beleid, defensie, munt, posterijen, immigratie, verlening van burgerrecht en financiën zijn de terreinen van de federale regering (federal administration). De Bill of Rights is de naam van de eerste tien amendementen van de grondwet van de Verenigde Staten. Het tiende amendement bepaalt bijvoorbeeld dat wetgeving die niet is voorbehouden aan de centrale regering door de staten afzonderlijk mag worden geregeld. Binnenlandse wetten en onderwijs vallen hier onder en zijn dientengevolge in de verschillende staten anders geregeld. De grondwet is 'heilig' en kan daardoor niet herzien worden. Toch zullen nieuwe ontwikkelingen nieuwe regels vragen. Dit wordt ondervangen door de grondwet met amendementen (wijzigingen) aan te vullen. Inmiddels zijn dat er al 27.

De wetgevende macht

In artikel I van de grondwet worden de bevoegdheden van de wetgevende macht omschreven. Het Congres (vgl. onze Staten-Generaal) van de Verenigde Staten bestaat uit de Senaat en het Huis van Afgevaardigden. In het Congres hebben de 'Vaderen van de Constitutie' zowel de rechten van de afzonderlijke staten als de belangen van de bevolking willen combineren. Het Congres is gehuisvest in het Capitool (op Capitol Hill) in Washington DC (zie foto inleiding).

Huis van Afgevaardigden
De belangen van de bevolking worden behartigd in het Huis van Afgevaardigden (House of Representatives). De inwoners van elke staat kiezen een aantal leden, afhankelijk van het aantal inwoners van de staat. Het Huis telt 435 leden, die een ambtstermijn van 2 jaar hebben. Het kiest zijn eigen voorzitter en zijn eigen ambtenaren. Om tot lid gekozen te worden moet men minstens 25 jaar oud zijn, tenminste 7 jaar burger van de VS en ten tijde van zijn verkiezing in de staat wonen waarvoor men gekozen wil worden.

De Senaat
De belangen van de 50 afzonderlijke staten worden behartigd in de Senaat (Senate). Iedere staat, onafhankelijk van grootte en bevolkingsaantal, wijst -via verkiezingen- 2 leden aan voor de Senaat. De zittingsduur is 6 jaar; om de 2 jaar wordt 1/3 van het aantal leden gekozen. De vice-president van de VS is voorzitter van de Senaat. Hij stemt alleen als de stemmen staken. De Senaat kiest zelf een president pro tempore (voor het geval de vice-president óf niet aanwezig is, óf tussentijds tot het ambt van president wordt geroepen) en voor de Senaat werkende ambtenaren. Alleen de Senaat kan een onderzoek instellen naar hoogverraad en iemand in beschuldiging daarvan stellen. Als de president van de VS terechtstaat, is de opperrechter van Hooggerechtshof voorzitter. Om in de Senaat gekozen te worden moet men minstens 30 jaar zijn, tenminste 9 jaar burger van de VS en ten tijde van zijn verkiezing in de staat wonen, waarvoor men gekozen wil worden. Het is de leden van het Congres niet toegestaan gedurende hun zittingstijd een ander ambt in dienst van de VS of van de andere staten te bekleden.

De Senaat is in menig opzicht de machtigste van de twee Huizen. Met opzet is dit zo gedaan om namelijk een te sterke centralistische positie van het Huis van Afgevaardigden te voorkomen. In de Senaat is de invloed van ieder staat even groot. De Senaat keurt de benoeming van de door de president voorgestelde regeringsambtenaren (o.a. ministers) goed en voor het definitief tot stand komen van verdragen is een 2/3 meerderheid van de Senaat nodig. Dat vooral met dit laatste rekening gehouden moet worden heeft president Woodrow Wilson ondervonden met de door hem voorgestelde Volkenbond. Dagelijks blijkt de grote macht van de Senaatscommissie voor Buitenlandse Zaken. Het Congres kan door de president niet ontbonden worden.

Wetsvoorstellen
Alleen het Huis van Afgevaardigden kan belastingwetten voorstellen, maar de Senaat heeft het recht van amendement. Ieder ander wetsontwerp kan in één van beide Huizen het levenslicht zien, aangezien beide zowel het recht van initiatief (wetsvoorstel) als van amendement (wijzigingsvoorstel) hebben. Een heel wonderlijke toestand is dat ministers niet in het Congres mogen verschijnen. Zij kunnen dus geen wetten voorstellen of verdedigen. Iedere wet is afkomstig van één of meerdere leden van het Congres. Dit vergt natuurlijk een nauw contact tussen het Witte Huis en het Capitool. De president mag zijn zienswijze bekend maken door een boodschap aan het Congres. Hij kan een wet die hij niet wenst met zijn veto treffen. Wordt de wet dan opnieuw aangenomen met 2/3 meerderheid in beide Huizen, dan krijgt deze wet rechtskracht. Ook het Hooggerechtshof kan een wet treffen door deze, na toesting, ongrondwettelijk te verklaren. Het presidentiële veto kan door het Congres ontlopen worden door aan een financiële toewijzingswet die de president moeilijk met een veto kan treffen, een bepaling toe te voegen die desnoods met die wet geen verband houdt. Zo'n artikel 'rijdt' dan op de rug van deze appropriation bill naar de ondertekening van de wet door de president, en wordt daarom een rider genoemd. De State of the Union is de jaarlijkse toespraak (eind januari) van de president tot de leden van het Amerikaanse Congres over zijn plannen voor het komende begrotingsjaar en is vergelijkbaar met de Nederlandse Troonrede.

De uitvoerende macht

In artikel II van de grondwet worden de bevoegdheden van de uitvoerende macht -de president- omschreven. De president wordt, evenals de vice-president, voor 4 jaar gekozen. De bevolking stemt niet rechtstreeks, maar via 'getrapte' verkiezingen: in feite kiest men een college van 538 kiesmannen; het aantal kiesmannen is afhankelijk van het aantal inwoners per staat; de presidentskandidaat die de meeste stemmen haalt krijgt alle kiesmannen in die staat ('winner takes all'). Na de vierde ambtstermijn van Franklin D. Roosevelt (1933-1945) is door het 22e amendement bepaald dat de president slechts eenmaal herkozen kan worden. Om tot president gekozen te worden moet men minstens 35 jaar zijn en tenminste 14 jaar burger van de VS. Bij overlijden van de president, of aftreden (zoals Richard Nixon in 1974 n.a.v. het Watergateschandaal) wordt hij automatisch opgevolgd door de vice-president. Het Congres bepaalt wie de volgende plaatsvervanger zal zijn. In de geschiedenis van de VS is het tot nu toe 9 keer voorgekomen dat een vice-president moest opvolgen, waarvan 4 keer wegens moord op de president. De af te leggen ambtseed of belofte is nauwkeurig in de grondwet vastgelegd. De president is staatshoofd, voorzitter van de raad van ministers (die door hem benoemd worden en alleen aan hem verantwoording schuldig zijn) en opperbevelhebber van de strijdkrachten. De buitenlandse politiek en het economische beleid worden ook door hem bepaald. Hij ontvangt en zendt ambassadeurs en onderhandelt over verdragen. De Senaat verwacht van hem initiatieven. Daarnaast is hij leider van zijn partij. De president heeft het recht van gratie, behalve bij hoogverraad. Direct of indirect staan alle federale (overheids-)ambtenaren onder zijn gezag. Zijn werkterrein en ambtswoning is het Witte Huis in Washington DC.

De rechterlijke macht

In artikel III van de grondwet worden de bevoegdheden van het Federaal Hooggerechtshof (Supreme Court) omschreven. Deze hoogste rechtscollege is het enige Amerikaanse gerechtshof dat specifiek in de grondwet is opgenomen. Om de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht te verzekeren, werd bepaald dat de rechters voor hun leven benoemd worden en onafzetbaar zijn. De leden van de rechterlijke macht worden door de president benoemd na goedkeuring door de Senaat. Het Hooggerechtshof heeft het toetsingsrecht en kan iedere wet als in strijd met de grondwet buiten werking stellen. De president legt, normaal gesproken, bij zijn ambtsaanvaarding de eed af in handen van de opperrechter (Chief Justice). Het Hooggerechtshof is de hoeder van de grondwet en de hoogste autoriteit.

De grondwet stelde juryrechtspraak in, behalve bij hoogverraad. De Amerikaanse jurymethode vindt zijn oorsprong in het Britse rechtssysteem. De gedachte erachter is dat een jury van gelijkwaardigen leidt tot een groter rechtvaardigheidsgevoel. Iedere Amerikaans volwassen staatsburger kan worden opgeroepen om zijn of haar plicht te vervullen als jurylid (zelfs beroemdheden en rechters). Men is verplicht zich te melden (juryplicht), tenzij kan worden aangetoond dat dit om zwaarwegende motieven onmogelijk is.